Fragment nga libri i Osman R. Shalës “MË THIRR SIÇ E KAM EMRIN (Etimologji)” i vitit 2026. Përktheu Petrit Latifi
Osman Shala. Informacione kontakti: osmanshala1@hotmail.com
Abstrakt
Ky studim shqyrton transformimet kulturore, gjuhësore dhe demografike të Rugovës, një rajon malor historikisht i përbërë nga 13 fshatra. Dikur i karakterizuar nga vendbanime të dendura, jetë baritore dhe struktura të forta familjare, Rugova ka pësuar shpopullim të konsiderueshëm dhe ndryshime socio-ekonomike, duke u orientuar gjithnjë e më shumë drejt turizmit rural dhe familjar pas luftës së vitit 1999. Ndërsa këto zhvillime kanë përmirësuar infrastrukturën dhe estetikën, ato kanë sjellë gjithashtu tensione midis modernizimit dhe ruajtjes së identitetit lokal.
Në qendër të diskutimit është ndryshimi dhe keqinterpretimi i toponimeve tradicionale. Artikulli kritikon përhapjen pas luftës të fshatrave të ripërcaktuara administrativisht dhe riemërtimin e vendeve bazuar në supozime të pasakta të origjinës sllave. Përmes shembullit të Llutovës (e riemëruar Ujëmir), autori argumenton për rrënjët etimologjike shqipe të emrave të vendeve lokale, të bazuara në fjalorin dialektor dhe kontekstin gjeografik.
Studimi shqyrton më tej etimologjinë e emrit Rugova, duke e lidhur atë me strukturat gjuhësore vendase të shqipes në vend të ndikimeve të jashtme, dhe thekson rëndësinë e ruajtjes së makrotoponimeve si Neqinati dhe Bistrica. Duke u mbështetur në prova historike, arkeologjike dhe gojore – duke përfshirë gjetjet materiale nga Drelaj – vepra nënvizon lashtësinë e thellë dhe vazhdimësinë kulturore të Rugovës. Në fund të fundit, ajo mbështet ruajtjen e trashëgimisë gjuhësore si një komponent jetësor i identitetit kombëtar dhe së vërtetës shkencore.
Etimologjia e fjalës “Rugova” nga autori Osman Shala
Emri Rugovë është një emër i njohur dhe shumë i lashtë në këtë rajon malor, me të cilin pajtohen edhe studiues të tjerë të gjuhësisë se emri ‘Rugovë’ bazohet në fjalën ‘rrugë’, pasi e gjithë kjo rajon malor përshkohet nga përrenj, lugina dhe ‘o-‘Va’ të shumta. Pra, kemi të bëjmë me fjalën rrugë, rrugë + va’, vau (pjesa e ulët), luginat ku gjendej kalimi më i lehtë i këmbësorëve dhe kalorësve që lidhte të gjitha fshatrat dhe e vetmja rrugë kryesore që lidhte Pejën me Shkodrën.
Prandaj Rugova quhej edhe ‘Rrugova’, (Bëra një rrugë). Pra, ‘o’ va, është një prapashtesë e gjuhës shqipe. Këtu nuk kemi të bëjmë me prapashtesën “sllave” ‘ova’ dhe as nuk kishim nevojë ta shtonim atë te fjala shqipe në ndonjë toponim tjetër në Rugovë. Sllavizmi nuk ka mundur kurrë të ndikojë në emrat në rajonin e Rugovës, përveç në fshatin Stankaj dhe atë në dokumentet zyrtare, Jashanicë, por kurrë në gjuhën popullore.
Tre linja provash janë një bazë e fortë për të vërtetën shkencore: provat historike, provat arkeologjike dhe rrëfimet gojore. Gurët e vendosur nga duart e njeriut janë prova se tre prej tyre tregojnë një histori për qëllime specifike.
Në Rugovë ka shumë prova arkeologjike të paeksploruara, si ato në fshatin Drelaj, për të cilat kam botuar dhe shkruar në veprën time: “Aromë bje shke”. – Shih faqen 76, me titull: Dëshmi për fshatin Drelaj – Rugova e Moçme.
Foto: Gur varri në fshatin Drelaj
Ky është guri varror që u gjet në fshatin Drelaj, i cili dëshmon lashtësinë e këtyre trojeve, të banuara që nga Epoka e Gurit. Sipas disa etimologëve, ky gur është mijëra vjeçar, gjë që duhet të deshifrohet me saktësi.
Neqinati
Gjuha shqipe është ndër gjuhët më të vjetra indo-evropiane. Një gjuhë e lashtë fisesh, pellasgiote – mesdhetare, e cila ka ruajtur në fjalorin e saj fjalë me një lidhje të fortë hyjnore në ndërtimin e fjalëve që përdoren edhe sot në dialekte dhe janë në fjalorët e gjuhës së sotme shqipe.
Askush nuk ka të drejtë të ndryshojë emrin e një makrotoponimi të vjetër, një emër të pastër të gjuhës shqipe, siç është emri i malit tonë, Neqinati, dhe emri i lumit, Bistrica. Këto dy emra Neqinati (makrotoponim) dhe Bistrica (toponim) janë shkruar dhe ruajtur edhe në dokumente zyrtare të sistemeve të kaluara koloniale. Kushdo mund të pyesë se nga e ka marrë emrin, por në asnjë rast nuk duhet ta ndryshojë emrin e vjetër me një emër tjetër.
Lugina e Drelajve fillon: nga Ura e Mullirit deri te Guri i Kuq (2,522). Në të djathtë është Lugina e Kuqishtës deri në Majën e Malit, ndërsa në të majtë është Lugina e Malajve deri në kilometrin e tretë të “Vija Ferata”
Neqinati i Drelajve
Foto të Lagjes Drelaj me hartën topografike (nr. i vendndodhjes së toponimit).
Regjistri i mikrotoponimeve në anën e Neqinatit të Drelajt
- Rieka e Tahiralajve
- Dardhat e Syle
- Orrnica e Zenelit
Bregu i Verrave - Bregu i Haxhitahirve
- Bregu i Elezit
- Qetina e Muçës
- Gurra e Ftoftë
- Lugu i Huse
- Kërrshi i Gjopapës
- Bria e Selimit
- Bregu i Zenel Agës
- Bregu i Syle
- Bregu i Hutës
- Molika e Bajrameve
- Gurra e Bicit
- Vorri i Sokol Alisë
- Gropa e Bacit
- Bregu i Zeke
- Kodra e Zeke
- Sheu i Pllanës
- Gurra e Tahir Husit
- Gropa e Isuf Veselit
- Barqja e Cufës
- Llazet
- Kodra e Vorrëve
- Gurra e Derrashit
- Gropa e Demë Metës
- Gropat e Sadike
- Briat e Kërrshit Mazëz
- Lugu i Zharit
- Llazi i Madh
- Bregu i Zharit
- Gropat e Sh. Akullit
- Kërrshat i Graboce
- Dëbantë e Graboce
- Qafa e Vërrithit
- Kodra e Fishekve
- Bira e Sharampovit
- Shkalla e Kuqe
- Guri i Kuq
- Lugu i Madh
- Lugu i Shtrunge
- Gurtë e Qobane
- Gurtë e D. Husit
- Krojt
- Rudinat
- Lugu i Shkodrës
- Konaku i Malësorit
- Rruga e Malësorit
- Bregu i Smajl Brahimit
- Puzi i Verdhë
- Bregu i Sulit
- Qafa e Jelenkut
Maja e Malësorit - Liqeni i Drelajve
- Vrella e Liqenit
- Shkalla e Liqenit
- Sheu i Tisit
- Bregu i Juricës
- Kërrshi i Karamuji
- Gurra e Tahirit
- Kërrshinat
- Lugu i Vogël
- Lugu i Madh
- Gurra e Dëbanit
- Dëbani i Verës
- Orrnica e Elezit
- Lugu i Juricës
- Sheu i Qelë Dedës
- Lama e Huse
- Lugu i Fierit
- Bregu i H. Hajdarit
- Kërrshat e Zesë
- Verrat e Dërvishe
- Briat e Sheut
- Mullini i Imërselimes
- Mullini i Shaban Rrustemit
- Bregu i Verrave, Maja e Malësorit.
Neqinat
Pra, Neqinati është një makrotoponim që përfshin një sipërfaqe prej mijëra hektarësh tokë. Një mal që fillon nga Maja e Malit dhe mbaron në kilometrin e tretë, ku është tani, “Vija Ferata”. Është mali i tre fshatrave të Rugovës: Neqinati i Kuqishtës, Neqinati i Drelajve dhe Neqinati i Malajve. Kohët e fundit, ata që nuk e dinë emrin e malit kanë futur hundët këtu, malësorë që vijnë nga qyteti si dhe ata që kanë lindur dje dhe nuk e njohin historinë apo gjeografinë e këtij vendi, duke u përpjekur të nxjerrin origjinën e këtij emri sot dhe më kot e fusin, sikur e ka marrë emrin nga liqenet dhe e quajnë: ‘Liqen’.
Por ata nuk mund ta shmangin fjalën ‘nat’ në fund, sepse nëse do të ishte kështu, do të merrnin: ‘nit’- Liqen-nit, jo Liqen-nat!? Pra, ata nuk mund t’i shpëtojnë emrit të vërtetë, NEQINAT = Ne – qin – nat = Neqinat. Për ata që nuk kanë lidhje ose njohuri rreth etimologjisë së emrit, Neqinat, dhe që supozojnë se emri na erdhi nga liqeni, ata prapë nuk kanë të drejtë ta zëvendësojnë atë me një emër tjetër edhe nëse do të ishte i vërtetë.
Sa mirë dhe saktë shkruajnë, Neqinati, fshatarët e fshatit Kuqishtë.
Kushtet e jetesës gjatë viteve kanë qenë të vështira, me përpjekje të mëdha për të mbijetuar dhe dimra të ashpër, deri në dy metra borë në ato ditë. Ne, vendasit, kemi një shprehje: “Gjashtë muaj dimër dhe gjashtë muaj verë. Shmitër dhe shënjergj, shënjergj dhe verë”.
Të njëjtën gjë e bënë mbrapsht me emrin e lumit tonë, BISTRICA. Vetëm ata që janë injorantë në fushën e etimologjisë e bëjnë këtë dhe vetëm ata që janë pjesë e këtij veprimi ngulin këmbë, një pasardhës i huaj apo edhe një bimë e shartuar, e kryqëzuar me sllavizmin dhe sllavizmin e Qubri llović-it, i cili nuk ka arritur ta ndryshojë as kuptimin e këtij emri.
Komisioni i ndryshimit të emrit, në një vend të çuditshëm, me gjuhëtarë që nuk e dinë etimologjinë, arriti ta ndryshojë emrin nga Bistrica në Lumbardh, duke e konsideruar si emër sllav. Turp! Për mua dhe popullin tim rugovas, nuk do të ndryshohet kurrë!
Vetëm Bistrica e Rugovës! Vetëm ata që e njohin dhe merren me etimologji mund të flasin për emra dhe emra. Së pari, duhet të njihni historinë, gjeografinë dhe metodat e kërkimit shkencor dhe ta analizoni atë sipas metodologjisë së embriomorfemave! Vendasit i njohin mirë këto emra mijëravjeçarë, NEQINATI dhe BISTRICA. Ne ua kemi thënë këtë gjatë gjithë kohës.
Është e dhimbshme kur edhe në fjalorët e gjuhës shqipe ka një numër të konsiderueshëm fjalësh me burim të pastër shqip që trajtohen si të huazuara nga sllavishtja, greqishtja, italishtja etj., pa u studiuar etimologjikisht. Një shpjegim të saktë për fjalët shqipe e jep miku im nga Pogradeci, etimologu, Agron Dalipaj, si askush më parë, mirë e saktë, bazuar në metodën e embriomorfemave.
Drelaj
Fshati im, Drelaj, me 12 fshatrat e tjerë të Rugovës, janë aq të VJETRA, të banuara nga shqiptarë, saqë në periudhën pellazge, dhe JO si disa parashikues përpiqen dhe janë përpjekur të gjejnë kohën kur erdhën banorët e parë në Rugovë, ose cili fshat ishte i pari…?! Pra, unë po ju them: Rugova nuk është një vend i gjetur, as nuk është i shkretë, por gjatë gjithë historisë ka qenë një vend i banuar nga banorë autoktonë.
Fshati Drelaj, me emrin Rugova e Vjetër , për herë të parë e përdora, në shkrime, në punën time, bazuar në thëniet e pleqve në Rugovë, dhe deri në brezin tim, një emër pothuajse i harruar. Nuk e lashë me kaq, por hulumtova disa vepra të shkruara të autorëve që janë marrë me historinë dhe kulturën gjenealogjike të fshatrave në Kosovë.
Në veprën e Dr. Jusuf Osmanit: “Vendbanimet e Kosovës – Peja dhe Deçani”, shih f. 209 (2004)! Këtu hasa emrin e fshatit tim, Drelaj, më parë Rugova e Moçme, ku autori citon të dhënat e një dokumenti arkivor osman të vitit 1903, ku thuhet: – “Sipas një dokumenti arkivor të vitit 1903, me emrin Rugova e Moçme, shtrihet në një luginë të thellë me tre – katër (3-4) kulla të vjetra guri, me dymbëdhjetë (12) deri në pesëmbëdhjetë (15) shtëpi, një (1) xhami dhe tre (3) mullinj me një (1) çiklizëm.
Popullsia është e gjitha shqiptare myslimane, në tokë të shkretë dhe jetojnë nga bagëtia” – Këto të dhëna janë të sakta dhe të cilat i mbaj mend vetë dhe i vërtetoj një nga një me emrat e kullave, mullinjve dhe çiklikut në veprën time: “Gjenealogjia e popullit Drelaj dhe Dreljan – Rugova e Moçme”, shih f. 21 (2015) dhe në ribotimin, f. 31 (2017)!
Banorët e fshatit Drelaj janë të dy fiseve: Lajç dhe Shalë. Fisi Lajç është i Drelë Nikë, ndërsa Shalë është i Brahim Prelës. Fshatarët tanë të fisit Lajç, kudo që janë dhe që kanë ardhur nga fshati Drelaj 200 vjet më parë, janë Dreljanë. Nga Drelë (Ndreu) vijnë katër fise nga katër bijtë e tij: 1. i Muçës, 2. i Shabit, 3. i Deshit dhe 4. i Alos. Vetëm nga këto katër fise të Lajçit, sot ka njëzet e tre (23) vëllazëri, ndërsa në Shalë ka dy fise me pesë (5) vëllazëri. Pra, në fshatin Drelaj ka dy fise dhe gjashtë (6) fise me 28 vëllazëri.
Shihni veprën time: “Gjenealogjia e popullit Drelaj dhe Dreljan – Rugova e Vjetër”, f. 39, (ribotuar 2017).
Fshati im, Drelaj, mori emrin nga Ndreu (Ndre Nika), një emër i pastër i gjuhës shqipe, ky emër lidhet me fjalën shqipe ‘Dreni’ me kuptimin e një malësori shumë të shpejtë dhe të shkathët, prandaj themi: Ai ishte si një dre i këtyre vendeve të bekuara midis maleve të larta të Rugovës. Prandaj, dhe kushdo që e ka emrin Ndre-u, një emër jo i rrallë shqip, e ka gjenezën (rrjedh) nga kuptimi, Dren .
Shumicën e studimeve të mia gjuhësore dhe etimologjike, i postoj në faqen time në fb dhe marr komplimente nga lexuesit, reagime pozitive, por edhe nga ata që dinë diçka, por nuk e kuptojnë kur i lexojnë dhe më japin vërejtje. Një nga këta komentues më thotë: “emri i fshatit Drelaj nuk erdhi nga Ndreu, por nga Dreni”.
Pra, nuk e kuptoni që fshati mori emrin e një burri, Ndreu (Ndre, në Drela, në Drelaj), dhe këta emra përgjithësisht ekzistojnë në numër të madh midis emrave të zakonshëm të njerëzve në trojet shqiptare dhe e vërteta është se këta emra kanë atë kuptim, vijnë nga Dre-ni, por jo fshati nga Dre-ni! Dreni lidhet me kafshën e egër të pyllit që është një lloj dreri.
Drelaj
Foto të fshatit Drelaj dhe harta topografike e mikrotoponimit (numri i vendndodhjes).
Regjistri i makrotoponimeve të fshatit Drelaj, duke filluar nga Qafa e Bukur, në kufi me Koshutën, deri në Llazi të Qelës, në kufi me Pepiçin:
- Llazi i Ujkut
- Maja e N. Dedës
- Gurra e Stanke
- Maja e Hysene
- Shkalla e Pepiqit
- Kërrshi i Kalit
- Sheu i Shpellës
- Shpella e Pëllumave
- Bria e Xhekut
- Rrasat e Isufit
- Gurra e Lucës
- Shpella e Hysen Alisë
- Shpella e H. Sylës
- Gurra e Cufës
- Zabeli
- Gurra e Krenëve
- Llazi i Qelës
- Podi i Çardakut
- Çardaku i Bajrit
- Kodra e Ahmet Lekës
- Lugu i Shabe
- Gomila e Lakut
- Bërraka e Gjonit
- Kërrshi i Gjatë
- Lugu i Qarre
- Kodrat e Bubit
- Laknat e Kole
- Kodra e B. Hållës
- Orrnica e Marashit
- Vorri i Mencalisë
- (mungon në listë)
- Gurrat e Bardha
- Lugu i Syle
- Llazi i Gabele
- Bërrakat e Regje
- Bërraka e B. Jakupit
- Bregu i Xhamisë
- Tyrbja e M. Dajkut
- Fusha e Bajrameve
- ShZeu i Dardhave
- Thana e Imërselimes
- Barçja e B. Halitit
- Kodra e Vorrëve
- Kodra e Imërselime
- Bregu i Smajles
- Kërrshi i Smajle
- Gurra e Xhekut
- Barçja e C. Selimit
- Kodra e Sh. Hulit
- Vorri i Elezit
- Gërla
- Lama e Beqirit
- Qafa e Katundit
- Pas Qafja
- Kurrshia e Hajdinës
- Dardha e Sykës
- Dardha e Telit
- Vorri i Jasharit
- Shëntë e Pepiqit
- Ura e Mullinit
- Sheu i Madh
- (mungon në listë)
- Llazi i Mullinit
- Shpella e Martinit
- Qetat e Hasansmajle
- Shpella e Qingjave
- Shpellat e Osës
- Picetaj
- Kodra e Hambarit
- Gjenishta
- Qafa e Bukur
- Lugu i Xhekut
- Qafa e K. Çetave
- Maja e Dugajvës
- Shpella e Djathit
- Llaqigjet
- Kërshi i Bletës
- Rrasa e Xhumasë
- Zallina
- Fabrika e Djathit
- Fabrika e Ujit
- Gropa e Dukës
- Kërrshi i Dokut
- Bregu i Gjolit
- Shkolla
- Kërrshi i Çubuxhive
- Posta
- Zyra e shitjes
- Kooperativa
- Ambulanta
Shpella e Hysen Aliut (nr. 12) është afërsisht 100 metra e gjatë, e paeksploruar deri më tani.
Toponimet e fshatit Drelaj dëshmojnë se këtu ka pasur banorë edhe para Ndreut (Drela), Ndre Nikë Deda. Sipas disa të dhënave thuhet se fshatrat e Rugovës: Drelajt, Pepiç, Stankajt dhe Nilajt në Shtupeç të Vogël, emërtohen që nga viti 1702, dhe njëkohësisht fshati Nokshiç i Pasbjeshkës nga vëllai i tyre i pestë, Noka (Drela, Pepa, Staka, Nila dhe Noka).
Në fshatin Drelaj, duke numëruar brezat deri te Drelë Nika, koha është e përafërt, por kur i krahasoj këto të dhëna me dymbëdhjetë (12) toponimet e këtij fshati, më tregojnë se janë shumë më të hershme, madje edhe para Nde Nikë Dedës, sepse nuk përmendeshin fare në rrjedhën gjenealogjike nga Nikë Deda e më tej.
Për ta vërtetuar këtë, fillimisht do të përdor 12 toponimet më të vjetra të cilat i kanë marrë emrat nga ato që tregojnë se kanë jetuar këtu më parë. Ja këto toponime: Kodrat e Bubit (Bubi), Laknat e Kolës (Kolës), Orrnicat e Marashit (Mara shi), Bërka e Xhoni (Xhoni), Gurra e Lucës (Luca), Gurra e Xhekut (Xheka), Gropa e Dukës (Duka), Kërrshi i Dokutrella (Dokuit), Kërrshi i Dokutrella (Dokuit), Gjopapës (Gjon Papa), Gurra e Bicit (Bici) etj.
Në fshatin tim, Drelaj, kam regjistruar mbi 170 makro- dhe mikro-toponime: 90 brenda fshatit dhe 80 në malet e Neqinatit. Nga të gjitha këto toponime, etimologjia e tyre është thjesht shqipe.
Pepiç
Fshati Pepiç është një emër i pastër shqiptar, i përdorur nga breza që nga koha kur Pepa u vendos në këtë zonë. Ky emër është një thesar i çmuar për identitetin, kulturën dhe historinë lokale të këtij fshati. Fshati dallohet nga traditat kombëtare, rugovase. Me ndryshimin e emrit, e kaluara harrohet nga brezi që përpiqet ta përdorë atë me një emër tjetër. Pra, një ndarje e dhimbshme nga e vjetra që mund ta lërë të kaluarën dhe traditat e saj në harresë. Është shumë e mundur kur fshati zbrazet çdo ditë dhe banorët janë të shpërndarë në të gjithë Pejën dhe zonën përreth.
Emri i fshatit, Pepiç, është antroponim. Lidhet me emrin e personit, Pepa, vendi ku ai u vendos me familjen e tij pas ndarjes së pesë vëllezërve në fshatin Drelaj. Ashtu siç u vendosën vëllezërit e tjerë në disa vende të tjera në Rugovë dhe Pasbjeshkë: Pepa në Pepiç, Staka në Stankaj, Nila në Shtupeç të Vogël, Noka në Nokshiç dhe Drela (Ndreu) në vendin e paraardhësve të tyre me babanë e tyre, Nikë Deda, në Drelaj. Sipas këtyre emrave, për pesë vëllezërit, vendet ku u vendosën morën emrat e këtyre fshatrave që u takojnë atyre.
Prandaj, emri i fshatit, Pepiç, është një emër i pastër shqiptar, i përdorur për breza me radhë në Rugovë dhe më gjerë.
Shtëpia e famshme e familjes Zenelsylaj në fshatin: Pepiç – Ish-lagja Lakaj.
Pepaj, në kuptimin që, sipas tyre, gjoja tingëllon sllavisht dhe se prapashtesa “-ič” është pra një prapashtesë sllave, gjë që nuk është aspak e vërtetë. Ndryshimi i prapashtesës “-ič” është i panevojshëm. Pepaj tingëllon më shumë si një mbiemër që identifikon prejardhjen e disa familjeve brenda një vëllazërie më të ngushtë, ndërsa emri Pepiç/i përcakton vendin ku u vendos Pepa, dhe që nga ajo ditë vëllezërit dhe banorët e tjerë të Rugovës e kanë quajtur Pepiç. Vëllazëritë marrin mbiemrin e tyre nga një rreth më i ngushtë fisnor, ashtu siç kemi disa prejardhje dhe vëllazëri në Drelaj: ahmetaj, dervishaj, haçkaj… nga prejardhja e Drel Nikës (vëllai i Pepës), si dhe në anën time të Shalës (Drelaj): imërselimaj, bajrqelaj dhe demëmetaj.
Prandaj, ndryshimi i këtij emri nuk është i përshtatshëm, edhe pse prapashtesa “-ič” mund t’u ketë tingëlluar sllave këtyre emrave të rinj. Jo! Në të folurën sllave, disa pylltarë serbë e shqiptonin si Pepiq-e, jo Pepiç, dhe kaq është gjithçka – asgjë më shumë. Këtu kemi të bëjmë me emërtimin e një fshati sipas një personi, Pepa – pra, toponimi Pepiç.
Toponimet me prapashtesën “-iq” në emrat e vendeve, si në Kosovë ashtu edhe në Shqipëri, kanë origjinë të ndryshme dhe nuk janë domosdoshmërisht prapashtesa sllave; përkundrazi, ato janë prapashtesa të gjuhës shqipe që nga kohërat e lashta në të folurën dialektore. Bëhet fjalë për emrin e brendshëm të këtij lokaliteti, “Pepiç”, dhe ai ruhet më mirë si i tillë. Në këtë mënyrë, ruhet identiteti i banorëve të tij.
Ka shumë toponime me prapashtesën “-ič” (“-iq”), ashtu siç ka shumë fshatra të tjerë në të gjithë trojet shqiptare, por do të përmend vetëm disa në Rrafshin e Dukagjinit: Raushiq, Lubeniq, Kotradiq, Isniq… Këto janë emra të ruajtur dhe duhet të mbeten të tillë! Të gjithë mbajnë prapashtesat “-ič” dhe “-iq”, siç shqiptohen nga vendasit, duke treguar një lidhje të përbashkët historike dhe kulturore. Rugova dhe Rrafshi i Dukagjinit kanë një trashëgimi të pasur makrotoponimike.
Nëse toponimi Pepiç do të kishte një prapashtesë sllave, do të kishte marrë mbaresën sllave “-vić” dhe do të quhej Pepoviq ose Pepiqeviq.
Në asnjë formë apo rrethanë gjuha sllave nuk ka mundur të ndikojë në të folurën origjinale të Rugovës, as në emërtime (toponime), përveç fshatit Stankaj, të cilin sllavët e quanin Jashanicë, dhe ende shfaqet si i tillë në dokumentet administrative shtetërore. Pse dhe si, nuk e kam hetuar, por lidhja kufitare me Malin e Zi mund të ketë luajtur një rol, me ndikim nga malazezët. Nuk e pashë të nevojshme ta trajtoja këtë emër, Jashanicë, në gjuhën sllave, pasi për ne në Rugovë dhe në të gjithë trojet shqiptare njihet dhe shqiptohet në shqip si Stankaj (nga Stakë Nika). Ky toponim, që nga koha kur Staka u vendos në atë vend, është quajtur Stankaj (me prapashtesën “-aj”), i ruajtur si i tillë, dhe nuk duhet ta humbasë identitetin e tij historik, pasi ky do të ishte një gabim i rëndë.
Si emri i fshatit Pepiç ashtu edhe ai i fshatit Stankaj janë toponime (emra) me rrënjë të lashta lokale shqipe. Si të tilla, ato janë përdorur nga popullsia vendase dhe janë të regjistruara në dokumente të vjetra, duke përfshirë edhe gjatë kohës së Shqipërisë dhe madje edhe më herët.
Leka e Allagës
Duke qenë i interesuar për etimologjinë e emrit, Reka e Allagës, etimologjikisht e vërteta është se kemi të bëjmë me një emër me origjinë të pastër shqipe, Reka, i cili na vjen si një kompozitë prej tre fjalësh shqipe, Reka + të gjithë + agës. Nga emri i personit + ngjyra e qeleshes + titulli (aga, turqisht). Sipas hulumtimit tim mbi emërtimin e fshatit, Reka e All-agës, është një emër i pastër i gjuhës shqipe dhe nuk ka të bëjë fare me sllavishten pasi është pretenduar se e ka ndryshuar emrin me rastin e ndërrimit të emrave në kohët e fundit, pas luftës, duke u përpjekur të thuhet ‘reka’ për lumin në sllavisht, dhe atje nuk ka lumë, por për rocka po.
Ky emër ka të bëjë me emrat e njerëzve nga të cilët e ka marrë emrin: Reka dhe All-aga. Emri Reka dominon edhe sot në Rugovë, dhe që nga kohërat e lashta tek ne shqiptarët, si: Rekë Alia, gjithashtu nga ky fshat, bashkëmoshatari im, Rekë Smajli, në fshatin Pepiç, Galo Reku, një burrë i njohur nga Nokshiçi, Arif Reka i Rekë Smajlit në fshatin Dugaivë, etj. Kemi shumë emra fshatrash dhe rajonesh me emrin Reka, si Reka e Keqe, etj.
Fshati Reka e Allagës
Tani lind pyetja: nga vjen mbiemri “All-aga”? – Për këtë kam të dhëna gojore nga pleqtë e këtij fshati se si e mori këtë emër: “Gjatë kohës së turqve, kur një Aga përndiqej për ekzekutim, ky regjim e kishte strehuar, e kishte mbajtur fshehurazi në shtëpinë e tij, një person me emrin Rek/ë-a, në këtë vend banimi. Pasi qeveria e tij e fali, ai mori përsëri detyrat e agait dhe i tha Rekës: “Çfarë do si shpërblim që më shpëtove jetën? A do Katundin e Ri (në atë kohë një vend i pabanuar, vr. im), apo Hajlatin në Rugovë”?
– Reka: uaa, Aga, çfarë po më thua?! Por qetësohu (këtë) që shoh me sytë e mi, sepse nuk më duhet më! Prandaj Aga ia fali gjithë atë tokë që tani i përket këtij fshati, pra Rekës së Allagës.
Aga mbante qeleshin e alit (plis i kuq agallarësh me një tufë) dhe sa herë që vinte në Rekë, ata thoshin: ja ku vjen, All Aga (Aga me qelesh të kuq). Kështu e mori emrin fshati, Reka e Allagës. – Një histori nga pleqtë e këtij fshati, si dhe familja e Bekë Sahitit me pasardhësit e tyre, Nikçi.
Këto të dhëna janë më bindëse për etimologjinë e fshatit, Reka e Allagës.
Rugova ka qenë gjithmonë një vend i sigurt për të persekutuarit nga pushtetet e regjimeve të ndryshme, përmes brezave të besimit, burrërisë dhe trimërisë. Ai u ka ardhur në ndihmë njerëzve të rrezikuar nga pushteti i kohës, si dhe në luftën e fundit (1998/1999).
Një rast i ngjashëm i strehimit të atyre që iknin nga qeveria, si në Rekë të Allagës, ndodhi edhe në fshatin Pepiç. Më kujtohet si fëmijë dhjetëvjeçar zhurma e armëve kur Sani Begu u qëllua në Qafëskallë të Pepiçit, nga qeveria komuniste.
Familja e Ujkan Hysenit (Cenujkanaj) e strehoi atë për pesë vjet dhe kur e diktuan, në fillim të viteve pesëdhjetë, qeveria mori përsipër dhe e pushkatoi Sani Begun, ndërsa katër burra nga kjo familje vuajtën një dënim të rëndë me burg nga një vit e gjysmë deri në shtatë vjet (Cenë Ujkani 7 vjet; Hamza 5; Shabani 2 dhe Rama një vit e gjysmë). Për të qenë më të saktë, emrat dhe vitet e burgimit m’i tregoi me hollësi pasardhësi i kësaj familjeje, Isuf R. Ujkani, Lajçi, Pepiç, më 10 shtator 2022.
Për të lexuar pjesën tjetër, ju lutemi blini librin nga Osman Shala. Mund ta kontaktoni këtu në Facebook .
Informacione kontakti: osmanshala1@hotmail.com
