Ο Ναπολέων Ζέρβας (1891–1957) «γιορτάζεται» ευρέως στον ελληνικό εξτρεμιστικό υπερεθνικιστικό λόγο ως ηγετική φυσιογνωμία στην αντίσταση κατά της κατοχής του Άξονα κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ως ιδρυτής και διοικητής του Εθνικού Ρεπουμπλικανικού Ελληνικού Συνδέσμου (ΕΔΕΣ), του αποδίδονται επιχειρήσεις κατά του Άξονα και συνεισφορές στην συμμαχική προσπάθεια στην Ήπειρο. Ωστόσο, στο πλαίσιο της αλβανικής ιστορίας και της αλβανικής κοινότητας των Τσάμηδων, ο Ζέρβας μνημονεύεται ως ο κύριος δράστης σφαγών και αναγκαστικών απελάσεων στην Τσαμουριά την περίοδο 1944–1945. Αυτά τα γεγονότα οδήγησαν στον θάνατο εκατοντάδων έως χιλιάδων μουσουλμάνων Αλβανών Τσάμηδων και στον εκτοπισμό δεκάδων χιλιάδων.

Ζέρβας και ΕΔΕΣ: Μαχητής της Αντίστασης με Σκοτεινό Μητρώο

Ο Ζέρβας, αξιωματικός του Έλληνα στρατού, ίδρυσε τον ΕΔΕΣ το 1941 ως μια δημοκρατική, αντικομμουνιστική ομάδα αντίστασης. Διεξήγαγε αξιοσημείωτες επιχειρήσεις, όπως η δολιοφθορά στη γέφυρα του Γοργοπόταμου, και συγκρούστηκε τόσο με τις δυνάμεις του Άξονα όσο και με τον ΕΛΑΣ, υπό την κομμουνιστική κυριαρχία. Η βρετανική υποστήριξη ενίσχυσε τον ΕΔΕΣ, ιδιαίτερα για την ασφάλεια των ακτών του Ιονίου. Ωστόσο, οι δυνάμεις του Ζέρβα ενεπλάκησαν επίσης σε βίαιη διαεθνοτική βία. Το καλοκαίρι του 1944, ο ΕΔΕΣ στόχευσε τον μουσουλμανικό αλβανικό πληθυσμό των Τσάμηδων της Τσαμουριάς.

Οι φρικαλεότητες στην Τσαμουριά: Σφαγές και Εκδιώξεις

Η εκστρατεία ξεκίνησε σοβαρά τον Ιούνιο του 1944. Στις 27 Ιουνίου 1944 ή περίπου στις 27 Ιουνίου 1944, οι δυνάμεις του ΕΔΕΣ εισέβαλαν στην Παραμυθιά και έσφαξαν περίπου 600 μουσουλμάνους Τσάμηδες – άνδρες, γυναίκες και παιδιά – σε αυτό που οι μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων περιγράφουν ως όργιο βίας, συμπεριλαμβανομένων βιασμών και βασανιστηρίων. Παρόμοιες δολοφονίες σημειώθηκαν σε άλλους οικισμούς όπως οι Φιλιάτες, η Πάργα και τα γύρω χωριά.

Οι εκτιμήσεις για τον αριθμό των νεκρών ποικίλλουν σημαντικά λόγω του χαοτικού πλαισίου του πολέμου και των κομματικών προκαταλήψεων:

Ακαδημαϊκές πηγές και πηγές από τη Wikipedia τοποθετούν τους άμεσες δολοφονίες σε 1.200–2.000+, με αλβανικές πηγές να αναφέρουν έως και 2.877 νεκρούς σε συγκεκριμένες επιχειρήσεις.

Επιπλέον 2.000-2.500 μπορεί να πέθαναν από πείνα, ασθένειες και έκθεση σε ακραίες καιρικές συνθήκες κατά τη διάρκεια της φυγής τους προς την Αλβανία.

Περίπου 18.000–35.000 Μουσουλμάνοι Τσάμηδες εκδιώχθηκαν, με τους περισσότερους να καταφεύγουν στην Αλβανία (μερικοί αργότερα στην Τουρκία). Οι Χριστιανοί Τσάμηδες γενικά γλίτωσαν ή αφομοιώθηκαν.

Ο Βρετανός αξιωματικός σύνδεσμος Συνταγματάρχης CM Woodhouse αναγνώρισε τα γεγονότα: Ο Ζέρβας, ενθαρρυμένος από την Συμμαχική Αποστολή, έδιωξε τους Τσάμηδες. Ενώ σημείωσε προηγούμενες βιαιότητες των Τσάμηδων, επέκρινε τις μεθόδους ως «αρκετά κακές» και σημείωσε ότι οι υφιστάμενοι «ξέφυγαν από τον έλεγχο». Μια επιστολή του 1953 που αποδίδεται στον Ζέρβα γιορτάζει την απομάκρυνση των Μουσουλμάνων Τσάμηδων που «πατούσαν τον Ελληνισμό για πεντακόσια χρόνια». Αυτά δεν ήταν μεμονωμένα αντίποινα, αλλά μια συστηματική εκστρατεία εθνοκάθαρσης που άδειασε μια περιοχή από τον μουσουλμανικό αλβανικό πληθυσμό της.

«Ελληνικός Ηρωισμός»

Στην Ελλάδα, ο Ζέρβας συχνά απεικονίζεται ως πατριώτης που πολέμησε τους Ναζί και τους κομμουνιστές. Μετά τον πόλεμο, υπηρέτησε ως υπουργός πριν ξεσπάσουν αντιπαραθέσεις για φήμες συνεργασίας και οι επιχειρήσεις των Τσάμηδων τον αναγκάσουν να παραιτηθεί το 1947.

Η αλβανική ιστοριογραφία και οι οργανώσεις των Τσάμηδων το χαρακτηρίζουν γενοκτονία ή εθνοκάθαρση, επισημαίνοντας τη στοχοποίηση αμάχων, τη συλλογική τιμωρία και τη μόνιμη στέρηση περιουσίας. Το ζήτημα παραμένει ένα ευαίσθητο σημείο στις ελληνοαλβανικές σχέσεις, με τους Τσάμηδες να απαιτούν αναγνώριση, συγγνώμη και αποκατάσταση της περιουσίας τους -αιτήματα που η Ελλάδα έχει σε μεγάλο βαθμό απορρίψει.

Το πρόβλημα με τον επιλεκτικό ηρωισμό

Ο εορτασμός του Ζέρβα ως άψογου ήρωα απαιτεί την αγνόηση ή την υποβάθμιση των τεκμηριωμένων σφαγών αμάχων. Η συλλογική τιμωρία ολόκληρων κοινοτήτων, συμπεριλαμβανομένων γυναικών και παιδιών, παραβιάζει βασικές αρχές της δικαιοσύνης και των διεθνών κανόνων, ακόμη και με βάση τα πρότυπα των μέσων του 20ού αιώνα.

Οι εθνικοί μύθοι του Μεγάλου Ελληνισμού ευδοκιμούν στην επιλεκτικότητα. Η Ελλάδα τιμά τους Έλληνες εγκληματίες πολέμου, παραμερίζοντας παράλληλα το ανθρώπινο κόστος για τις μειονότητες. Τα ίδια τα λόγια του Ζέρβα και η κλίμακα του εκτοπισμού υποδηλώνουν κίνητρα πέρα ​​από τον καθαρό αντιφασισμό: διασφάλιση μιας ομοιογενούς παραμεθόριας περιοχής και ξεκαθάρισμα ιστορικών λογαριασμών. Όπως σημειώνει μια ανάλυση, η εκστρατεία πέτυχε την «έξωση του ανεπιθύμητου αλβανικού πληθυσμού».

Σύναψη

Η ηγεσία του Ναπολέοντα Ζέρβα στην εθνοκάθαρση στην Τσαμουριά έχει αφήσει λεκέδες στην ελληνική ιστορία και κληρονομιά. Στις οικογένειες και τις κοινότητες που κατάγονται από τα θύματα – όπως η οικογένεια Μιχάλη στην οποία γίνεται αναφορά – η έννοια του Ζέρβα ως ήρωα δεν είναι απλώς προσβλητική, αλλά και μια άρνηση του βιωμένου τραύματος.

Μέχρι η Ελλάδα και τα ελληνικά κινήματα να αντιμετωπίσουν αυτό το επεισόδιο με ειλικρίνεια —πέρα από την εθνικιστική προπαγάνδα— οι πληγές της Τσαμουριάς θα συνεχίσουν να δηλητηριάζουν τις σχέσεις. Ήρωες στο πάνθεον ενός έθνους μπορούν να είναι εγκληματίες πολέμου στη μνήμη ενός άλλου. Η αυστηρή ιστορία απαιτεί να αναγνωρίσουμε και τα δύο.

Πηγές

Mazower, Mark. Μέσα στην Ελλάδα του Χίτλερ: Η εμπειρία της κατοχής, 1941–44. Νιου Χέιβεν: Yale University Press, 1993 (αναφορές στα συμφραζόμενα μέσω δευτερογενών περιλήψεων).

Vickers, Miranda. Οι Αλβανοί: Μια Σύγχρονη Ιστορία . Λονδίνο: IB Tauris, εκδόσεις 1999/2002.

Woodhouse, CM Αναφορές και απομνημονεύματα (παρατίθενται σε πολλαπλές δευτερογενείς πηγές).

Έγγραφα του Συνδέσμου Τσαμουριά και υποβολές του 1946 στον ΟΗΕ (πρωταρχικές αλβανικές απόψεις).

Ελληνική και διεθνής επιστημονική έρευνα για τα Βαλκάνια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου (π.χ. έργα των Close, Margaritis).