Περίληψη
Η ελληνική προπαγάνδα ήταν ένα μακροπρόθεσμο πολιτικό και πολιτιστικό εργαλείο που στόχευε στην ενίσχυση των ελληνικών εθνικών διεκδικήσεων έναντι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και αργότερα της Τουρκίας. Ξεκίνησε τον δέκατο ένατο αιώνα και αναπτύχθηκε μέσω της θρησκευτικής δραστηριότητας, της εκπαίδευσης, της πολιτικής οργάνωσης, των δημογραφικών διεκδικήσεων, του Τύπου και του διεθνούς λόμπινγκ. Εστιάζω ιδιαίτερα στον τρόπο με τον οποίο τα ελληνικά συμφέροντα παρουσιάστηκαν στο ευρωπαϊκό και αμερικανικό κοινό για να οικοδομηθεί υποστήριξη για εδαφικές διεκδικήσεις σε οθωμανικά εδάφη.
Ένα πρώιμο παράδειγμα είναι η διανομή θρησκευτικών εκδόσεων στην ελληνική γλώσσα στην Ανατολία. Το 1834, ο Αιδεσιμότατος J. Brewer διέδωσε υλικό της Βιβλικής Εταιρείας με ελληνικά γράμματα σε διάφορες πόλεις. Αυτές οι προσπάθειες βοήθησαν στη διάδοση της ελληνικής γλώσσας, της εκπαίδευσης και της εθνικής συνείδησης μεταξύ των Ορθόδοξων Χριστιανών. Τα ελληνικά σχολεία έπαιξαν παρόμοιο ρόλο. Στην Κύπρο, ο Βρετανός Ύπατος Αρμοστής Haynes Smith σημείωσε το 1900 ότι το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα διαμορφώθηκε από την προπαγάνδα, μετατρέποντας τα σχολεία σε εργαλεία για την οικοδόμηση εθνικής ταυτότητας.
Στην Κρήτη, η προσοχή εστιάστηκε στην αντιμετώπιση των Χριστιανών υπό οθωμανική κυριαρχία. Αναφορές για σφαγές Χριστιανών από Τούρκους χρησιμοποιήθηκαν για να κινητοποιήσουν την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη υπέρ του ελληνικού σκοπού. Η βία κατά των Μουσουλμάνων κατά τη διάρκεια της εξέγερσης παρουσιάστηκε ως αγώνας για εθνική ανεξαρτησία. Η επιτυχία αυτού του κινήματος βοήθησε αργότερα τον Ελευθέριο Βενιζέλο να προωθήσει την ελληνική επέκταση στη Δυτική Ανατολία.
Στα τέλη του δέκατου ένατου και στις αρχές του εικοστού αιώνα, η έμφαση μετατοπίστηκε σε δημογραφικά και εδαφικά επιχειρήματα. Η προπαγάνδα ισχυριζόταν ότι υπήρχαν μεγάλοι ελληνικοί πληθυσμοί στη Δυτική Ανατολία, ειδικά γύρω από τη Σμύρνη. Χάρτες, στατιστικά στοιχεία, βιβλία και άλλες δημοσιεύσεις υποστήριζαν αυτούς τους ισχυρισμούς τόσο αποτελεσματικά που ακόμη και ορισμένα τουρκικά γεωγραφικά έργα επαναλάμβαναν την ιδέα ενός ιδιαίτερα μεγάλου ελληνικού πληθυσμού στη Σμύρνη. Έτσι, τα δημογραφικά στοιχεία κατέστησαν κεντρικό στοιχείο της πολιτικής υπόθεσης για τις ελληνικές εδαφικές διεκδικήσεις.
Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος έφερε μια σημαντική επέκταση. Από το 1918, υπό τον Βενιζέλο, η ελληνική προπαγάνδα έγινε πιο οργανωμένη και διεθνής. Η κυβέρνηση εργάστηκε μέσω επιτροπών, ενώσεων και ομάδων πίεσης στις δυτικές πρωτεύουσες. Το Λονδίνο ήταν το σημαντικότερο κέντρο λόγω της επιρροής της Βρετανίας στον μεταπολεμικό οθωμανικό οικισμό. Το Παρίσι είχε σημασία για τις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις. Η εκστρατεία στόχευε όχι μόνο το κοινό αλλά και πολιτικούς, διπλωμάτες, δημοσιογράφους και ακαδημαϊκούς.
Εντάθηκε το 1919. Ο Δρ. Ρόναλντ Μπάροους, καθηγητής Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου και ένθερμος υποστηρικτής της Ελλάδας, βοήθησε στην προώθηση της φιλοελληνικής εκστρατείας στον βρετανικό τύπο. Οι αναφορές για φερόμενες τουρκικές φρικαλεότητες εναντίον Χριστιανών ήταν ένα βασικό στοιχείο. Τα ελληνικά δίκτυα προσπάθησαν επίσης να επηρεάσουν πρόσωπα που συνδέονταν με τη Διάσκεψη Ειρήνης του Παρισιού, συμπεριλαμβανομένων επαφών με τον Ζωρζ Κλεμανσό και τον γραμματέα της διάσκεψης Μ. Ντουτάστα.
Η ελληνική απόβαση στη Σμύρνη τον Μάιο του 1919 ήταν το σημείο καμπής. Η προηγούμενη προπαγάνδα είχε ήδη εδραιώσει την ιδέα ενός μεγάλου ελληνικού πληθυσμού στη Δυτική Ανατολία, επομένως η κατοχή μπορούσε να παρουσιαστεί ως προστασία των υπαρχόντων Ελλήνων και όχι ως απλή επέκταση. Υποστηρίχθηκε επίσης ότι επρόκειτο για στρατιωτική ενέργεια συμβατή με την ανακωχή, αφήνοντας τυπικά άθικτη την οθωμανική κυριαρχία. Οι θρησκευτικές προσωπικότητες είχαν επίσης σημασία: ο Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος ευλόγησε τα στρατεύματα και είχε δεσμούς με προηγούμενη προπαγάνδα και ένοπλες ομάδες.
Κατά τη διάρκεια της κατοχής, κυκλοφόρησαν αναφορές ότι οι Τούρκοι είχαν σφαγιάσει Έλληνες. Συμμετείχαν Έλληνες και Κύπριοι πρόσκοποι, ιερείς, προσωπικό του Ερυθρού Σταυρού και άλλοι. Η προπαγάνδα στόχευε επίσης τον τοπικό πληθυσμό – ένα παράδειγμα είναι η μεταφορά 250.000 λιρών στις περιοχές Αϊδινίου και Ναζίλι για την υποστήριξη της ελληνικής διοίκησης. Η προσπάθεια, επομένως, λειτούργησε σε δύο επίπεδα: σε διεθνές επίπεδο για να διατηρηθεί η υποστήριξη προς την Ελλάδα και σε τοπικό επίπεδο για να νομιμοποιηθεί η ελληνική κυριαρχία.
Τα ιδιωτικά δίκτυα και το χρήμα ήταν κρίσιμα. Ο Μπάζιλ Ζαχάροφ ενήργησε ως σημαντικός προστάτης της κατοχής. Οι πόροι και οι διασυνδέσεις του βοήθησαν στη διαμόρφωση της κάλυψης στον ευρωπαϊκό και αμερικανικό τύπο. Η προπαγάνδα ξεπέρασε κατά πολύ τις εφημερίδες και τις επίσημες δηλώσεις – περιλάμβανε χρήματα, προσωπικές σχέσεις, λόμπινγκ, θρησκευτικούς θεσμούς, εκπαίδευση και οργανωμένες ενώσεις.
Τούρκοι συγγραφείς και αξιωματούχοι απάντησαν υποστηρίζοντας ότι η Ελλάδα είχε με επιτυχία αυτοπαρουσιαστεί ως θύμα και είχε πείσει τη διεθνή κοινή γνώμη ότι οι ισχυρισμοί της ήταν θεμιτοί. Η σύγκρουση, επομένως, δεν ήταν μόνο στρατιωτική και διπλωματική, αλλά και μια διαμάχη για την αντίληψη και την ιστορική ερμηνεία.
Η προπαγάνδα δεν τελείωσε με την ήττα των Ελλήνων στην Ανατολία το 1922. Οι αφηγήσεις της συνέχισαν να επηρεάζουν τις ελληνοτουρκικές σχέσεις και μετά. Ζητήματα σχετικά με τον ελληνικό πληθυσμό της Ανατολίας, τις αξιώσεις αποζημιώσεων και τη μεταχείριση των Ελλήνων στην Τουρκία παρέμειναν αμφιλεγόμενα. Γύρω από την κρίση του 1955, η προπαγάνδα στην Ελλάδα έφτασε σε νέο αποκορύφωμα.
Συνολικά, βλέπω την ελληνική προπαγάνδα ως μια συνεχή διαδικασία και όχι ως μια ενιαία πολεμική εκστρατεία. Εξελίχθηκε από θρησκευτικό και εκπαιδευτικό έργο του δέκατου ένατου αιώνα σε μια οργανωμένη διεθνή επιχείρηση.
Οι κύριες μέθοδοί του ήταν η προώθηση της ελληνικής εθνικής ταυτότητας, οι ισχυρισμοί περί χριστιανικής ιδιότητας ως θύματος, τα δημογραφικά στατιστικά στοιχεία, οι χάρτες, τα ιστορικά επιχειρήματα, οι εκστρατείες Τύπου, η άσκηση πολιτικής πίεσης, η θρησκευτική επιρροή και τα οικονομικά δίκτυα.
Η περίοδος από το 1918 έως το 1922 λαμβάνει την ισχυρότερη έμφαση, όταν αυτά τα εργαλεία συνδυάστηκαν για να υποστηρίξουν εδαφικές διεκδικήσεις στη Δυτική Ανατολία και την κατοχή της Σμύρνης. Μετά τη στρατιωτική ήττα, οι ίδιες αφηγήσεις συνέχισαν να διαμορφώνουν τις συζητήσεις σχετικά με τις ελληνικές κοινότητες, τις εδαφικές διεκδικήσεις και τις σχέσεις μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.
Εισαγωγή
Η ελληνική προπαγάνδα που στρεφόταν προς τα οθωμανικά εδάφη αναπτύχθηκε για περισσότερο από έναν αιώνα. Ξεκίνησε με θρησκευτική και εκπαιδευτική δραστηριότητα μεταξύ των ορθόδοξων χριστιανικών κοινοτήτων και σταδιακά εξελίχθηκε σε ένα πολιτικό σύστημα που είχε ως στόχο να ενισχύσει την ελληνική εθνική ταυτότητα, να προωθήσει εδαφικές διεκδικήσεις, να επηρεάσει ξένες κυβερνήσεις και να διαμορφώσει τη διεθνή κοινή γνώμη.
Η διαδικασία απέκτησε ιδιαίτερη σημασία κατά τα τέλη του δέκατου ένατου και στις αρχές του εικοστού αιώνα. Ελληνικά σχολεία, εκκλησίες, εφημερίδες, εκδόσεις, χάρτες, δημογραφικά στατιστικά στοιχεία, πολιτικές επιτροπές και διπλωματικά δίκτυα συνδέονταν ολοένα και περισσότερο με το ευρύτερο σχέδιο της ελληνικής εθνικής επέκτασης.
Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, η δραστηριότητα αυτή έγινε σημαντικά πιο συστηματική. Υπό τον Ελευθέριο Βενιζέλο, η ελληνική κυβέρνηση δημιούργησε ένα διεθνές δίκτυο προπαγάνδας με κύρια κέντρα το Λονδίνο και το Παρίσι. Σκοπός του ήταν να παρουσιάσει τις ελληνικές εδαφικές διεκδικήσεις ως ιστορικά δικαιολογημένες και συμβατές με την αρχή της εθνικής αυτοδιάθεσης.
Η εκστρατεία έφτασε στο πιο σημαντικό της στάδιο κατά τη διάρκεια της Συνδιάσκεψης Ειρήνης του Παρισιού του 1919-1920 και της ελληνικής κατοχής της Σμύρνης τον Μάιο του 1919. Η ελληνική προπαγάνδα παρουσίασε τον ελληνικό πληθυσμό της δυτικής Ανατολίας ως αρκετά μεγάλο και ιστορικά καθιερωμένο ώστε να δικαιολογεί την ελληνική επέμβαση. Ταυτόχρονα, αναφορές για βία κατά Χριστιανών χρησιμοποιήθηκαν για να δημιουργήσουν διεθνή υποστήριξη για τις ελληνικές διεκδικήσεις.
Η προπαγανδιστική εκστρατεία δεν εξαφανίστηκε μετά την ελληνική στρατιωτική ήττα στην Ανατολία το 1922. Οι αφηγήσεις της συνέχισαν να επηρεάζουν τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, ιδιαίτερα στις συζητήσεις σχετικά με την ελληνική μειονότητα στην Τουρκία και την πολιτική κρίση του 1955.
I. Θρησκευτικά και Εκπαιδευτικά Θεμέλια τον δέκατο ένατο αιώνα
Η ελληνική πολιτική προπαγάνδα δεν ξεκίνησε το 1919. Τα θεμέλιά της αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα μέσω θρησκευτικών, γλωσσικών και εκπαιδευτικών δικτύων εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Ένα παράδειγμα που καταγράφεται στο διαθέσιμο υλικό αφορά τον Αιδεσιμότατο J. Brewer, ο οποίος το 1834 διένειμε εκδόσεις της Βιβλικής Εταιρείας τυπωμένες σε ελληνικά γράμματα σε οθωμανικές πόλεις όπως το Αφιόν, η Κούλα, το Αλασεχίρ, το Ικόνιο, η Ισπάρτα, το Μπουρντούρ, το Ντενιζλί και το Μιχαλιτσίκ. Η δραστηριότητα αυτή συνέδεε τις θρησκευτικές εκδόσεις στην ελληνική γλώσσα με κοινότητες που ζούσαν εκτός του ελληνικού βασιλείου.¹
Η εκπαίδευση έγινε ένα ακόμη πιο σημαντικό εργαλείο. Τα ελληνικά σχολεία δεν παρείχαν απλώς διδασκαλία στη γλώσσα και τη θρησκεία. Συνέβαλαν στη σύνδεση των τοπικών ορθόδοξων κοινοτήτων με τον ελληνικό εθνικό πολιτισμό. Στην Κύπρο, αυτή η διαδικασία έγινε ιδιαίτερα σαφής. Οι βρετανικές αρχές θεωρούσαν ολοένα και περισσότερο την ελληνική εκπαίδευση συνδεδεμένη με την ελληνική πολιτική δραστηριότητα. Ο Σερ WF Haynes-Smith, ο Βρετανός Ύπατος Αρμοστής, προειδοποίησε στις αρχές του αιώνα ότι το ελληνικό σχολικό σύστημα οργανωνόταν γύρω από την ελληνική προπαγάνδα.²
Η σύγχρονη ακαδημαϊκή έρευνα επιβεβαιώνει ότι η ελληνική εκπαίδευση στην Κύπρο ήταν στενά συνδεδεμένη με την πολιτική διαμάχη για το μέλλον του νησιού. Η μελέτη της Αντιγόνης Ηρακλίδου για την εκπαίδευση υπό βρετανική κυριαρχία καταδεικνύει ότι τα ελληνικά εκπαιδευτικά ιδρύματα πολιτικοποιούνταν ολοένα και περισσότερο και ότι η εκπαίδευση ήταν στενά συνδεδεμένη με την ανάπτυξη ανταγωνιστικών ελληνικών και τουρκικών εθνικών ταυτοτήτων.
Η σημασία αυτών των θεσμών επεκτάθηκε πέρα από την Κύπρο. Η ελληνική εκπαίδευση, οι ορθόδοξες θρησκευτικές δομές και οι ελληνόφωνες εκδόσεις συνέβαλαν στην ανάπτυξη μιας πολιτικής ταυτότητας που θα μπορούσε να υπάρξει πέρα από τα εδαφικά σύνορα του ελληνικού κράτους.
II. Η Κρήτη και η Κατασκευή του Χριστιανικού Θύματος
Η Κρήτη παρείχε ένα πρώιμο και σημαντικό παράδειγμα πολιτικής χρήσης της χριστιανικής θυματοποίησης.
Η ελληνική προπαγάνδα παρουσίασε την κρητική σύγκρουση στο ευρωπαϊκό κοινό ως μια πάλη μεταξύ των Χριστιανών Ελλήνων και της οθωμανικής καταπίεσης. Οι αναφορές ότι οι Τούρκοι σφαγίαζαν Χριστιανούς χρησιμοποιήθηκαν για να κινητοποιήσουν την ευρωπαϊκή συμπάθεια προς την ελληνική πλευρά. Το υλικό που παρέχεται για την παρούσα μελέτη περιγράφει πώς η εξέγερση των Κρητικών Ελλήνων και η βία που τη συνόδευσε ενσωματώθηκαν σε μια αφήγηση εθνικής ανεξαρτησίας.⁴
Η πολιτική σημασία αυτής της αφήγησης ήταν σημαντική. Η σύγκρουση μπορούσε να αναπαρασταθεί όχι πρωτίστως ως αγώνας για την κυριαρχία μεταξύ ανταγωνιστικών πληθυσμών, αλλά ως απελευθέρωση των Χριστιανών από την οθωμανική κυριαρχία.
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος αναδύθηκε από αυτό το πολιτικό περιβάλλον. Ο ρόλος του στο Κρητικό ζήτημα τον καθιέρωσε ως μια από τις κεντρικές προσωπικότητες του ελληνικού εδαφικού εθνικισμού. Αργότερα, θα χρησιμοποιούσε την ίδια πολιτική εμπειρία όταν προωθούσε τις ελληνικές διεκδικήσεις στη δυτική Ανατολία.
III. Η Δημογραφία ως Πολιτικό Όπλο
Κατά την ύστερη οθωμανική περίοδο, τα δημογραφικά επιχειρήματα αποκτούσαν ολοένα και μεγαλύτερη σημασία για τις ελληνικές εδαφικές διεκδικήσεις. Το βασικό επιχείρημα ήταν απλό: εάν μπορούσε να αποδειχθεί ότι μια περιοχή περιέχει μεγάλο ελληνικό πληθυσμό, η ελληνική κυριαρχία επί της περιοχής αυτής μπορούσε να παρουσιαστεί ως η φυσική έκφραση της εθνικής αυτοδιάθεσης.
Η Δυτική Ανατολία έγινε το κεντρικό ζήτημα. Οι ελληνικοί πολιτικοί κύκλοι προώθησαν την ιδέα ότι ο ελληνικός πληθυσμός μέσα και γύρω από τη Σμύρνη ήταν αρκετά μεγάλος για να δικαιολογήσει τις ελληνικές εδαφικές διεκδικήσεις. Οι χάρτες και τα δημογραφικά στατιστικά στοιχεία έγιναν σημαντικά μέρη αυτής της εκστρατείας.⁶
Αυτό το ζήτημα πρέπει να αντιμετωπιστεί προσεκτικά, επειδή τα στατιστικά στοιχεία για τον πληθυσμό της περιόδου ήταν πολιτικά αμφισβητούμενα. Ελληνικές, οθωμανικές, συμμαχικές και αργότερα τουρκικές πηγές παρήγαγαν διαφορετικά στοιχεία και ταξινομήσεις. Η ύπαρξη ελληνικού πληθυσμού στη δυτική Ανατολία δεν αμφισβητείται. Αυτό που ήταν πολιτικά καθοριστικό ήταν το μέγεθος αυτού του πληθυσμού και οι εδαφικές επιπτώσεις που προέκυψαν από αυτό.
Η οθωμανική κυβέρνηση και οι Τούρκοι εθνικιστές ανέπτυξαν τη δική τους αντι-αφήγημα. Οι οθωμανικές εθνικιστικές δημοσιεύσεις παρουσίασαν τον ελληνικό εθνικισμό, τις ελληνικές οργανώσεις και την πιθανότητα ελληνικής επέκτασης ως άμεση απειλή για τον μουσουλμανικό πληθυσμό της δυτικής Ανατολίας. Η μελέτη του Εμρέ Ερόλ για τη δυτική Ανατολία καταδεικνύει ότι η πολιτική διαμάχη για τη Σμύρνη είχε ήδη γίνει ένα σημαντικό ζήτημα πριν από το 1919 και ότι ανταγωνιστικά εθνικιστικά σχέδια μεταμόρφωναν την περιοχή.⁷
IV. Η οργάνωση της ελληνικής προπαγάνδας μετά το 1918
Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος μετέτρεψε την ελληνική προπαγάνδα από ένα σύνολο εθνικών και θρησκευτικών δραστηριοτήτων σε μια συντονισμένη διεθνή πολιτική εκστρατεία.
Η σημαντική μελέτη του Δημήτρη Κιτσίκη για την περίοδο δείχνει ότι η ελληνική κυβέρνηση υπό τον Βενιζέλο ανέπτυξε σκόπιμα αυτό που ισοδυναμούσε με ένα δεύτερο μέτωπο παράλληλα με τη συμβατική διπλωματία: ένα μέτωπο προπαγάνδας. Η έρευνα του Κιτσίκη βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό σε ελληνικά διπλωματικά αρχεία από το 1918 έως το 1923, δίνοντας στη μελέτη του ασυνήθιστη πρόσβαση στην εσωτερική οργάνωση της εκστρατείας.⁸
Τα κύρια κέντρα ήταν το Λονδίνο και το Παρίσι. Το Λονδίνο ήταν ιδιαίτερα σημαντικό επειδή η Βρετανία ήταν μια από τις κυρίαρχες δυνάμεις στη μεταπολεμική διευθέτηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ελληνικές επιτροπές, σύλλογοι, δημοσιογράφοι, ακαδημαϊκοί και πολιτικοί μεσάζοντες εργάστηκαν για να δημιουργήσουν υποστήριξη για τις ελληνικές διεκδικήσεις.
Η εκστρατεία χρησιμοποίησε ταυτόχρονα διάφορες μεθόδους. Ελληνικές οργανώσεις διένειμαν βιβλία και φυλλάδια, δημοσίευαν άρθρα, παρείχαν δημογραφικά στατιστικά στοιχεία, παρήγαγαν χάρτες, οργάνωναν διαλέξεις, καλλιεργούσαν δημοσιογράφους και δημιούργησαν σχέσεις με πολιτικούς και διανοούμενους με επιρροή.
Μια σύγχρονη αξιολόγηση του έργου του Κιτσίκη σημείωσε ότι η ελληνική προπαγάνδα δεν αποτελούνταν απλώς από βιβλία και άρθρα. Περιλάμβανε στατιστικό υλικό, χάρτες, περιοδικά, εφημερίδες, ακόμη και ταινίες.9
Συνεπώς, το σύστημα λειτουργούσε σε διάφορα επίπεδα: κυβερνητική διπλωματία, οργανωμένο πολιτικό λόμπινγκ, επιρροή των μέσων ενημέρωσης, ακαδημαϊκά δίκτυα και μαζική επικοινωνία.
Ο Β. Ρόναλντ Μπάροους και το Βρετανικό Φιλελληνικό Δίκτυο
Ένας από τους σημαντικότερους Βρετανούς υποστηρικτές της Ελλάδας ήταν ο Ρόναλντ Μπάροους, κλασικιστής και αργότερα διευθυντής του King’s College London.
Ο Μπάροους ήταν βαθιά αναμεμειγμένος σε φιλελληνικές οργανώσεις και θεωρούσε τις νεοελληνικές σπουδές ως έχουσες πολιτική λειτουργία. Η έρευνα του Ρίτσαρντ Κλογκ δείχνει ότι ο Μπάροους και οι συνεργάτες του ανέπτυξαν ένα εκτεταμένο δίκτυο Βρετανών και Ελλήνων υποστηρικτών. Η Αγγλοελληνική Ένωση επεδίωκε ρητά να υπερασπιστεί αυτό που θεωρούσε ως τις νόμιμες αξιώσεις και συμφέροντα της Ελλάδας.10
Η σχέση μεταξύ ακαδημαϊκής δραστηριότητας και πολιτικής υπεράσπισης δεν ήταν επομένως τυχαία. Τα ελληνικά συμφέροντα προωθήθηκαν μέσω πανεπιστημίων, επιστημονικών συλλόγων, εφημερίδων, δημόσιων διαλέξεων και διανοητικών δικτύων.
Αυτό δεν σήμαινε ότι κάθε Βρετανός κλασικιστής ή φιλέλληνας ενεργούσε ως πράκτορας της ελληνικής κυβέρνησης. Το ζήτημα είναι πιο στενό και πιο αποδεικτικό: μια σημαντική ομάδα Βρετανών διανοουμένων και πολιτικών ακτιβιστών υποστήριζε ενεργά τις ελληνικές εδαφικές διεκδικήσεις και συνέβαλε στη διάδοσή τους.
Η προπαγανδιστική εκστρατεία του Μαρτίου 1919 στον βρετανικό τύπο ήταν μια έκφραση αυτού του δικτύου. Το υλικό που παρασχέθηκε για την παρούσα μελέτη προσδιορίζει τον Μπάροους και φιλοελληνικές ομάδες ως σημαντικούς συμμετέχοντες στην εκστρατεία κατά των Τούρκων.11
VI. Ο ελληνικός τύπος και ο διεθνής πόλεμος της πληροφορίας
Ο ελληνικός τύπος ήταν ένα άλλο κεντρικό όργανο. Η μελέτη της Γεωργίας Εγγλέζου για τον αθηναϊκό τύπο κατά τη διάρκεια της Μικρασιατικής Κρίσης καταδεικνύει πώς οι εφημερίδες συνέβαλαν στη διαμόρφωση της κατανόησης του ελληνικού κοινού για τον πόλεμο μεταξύ 1919 και 1922. Η έρευνά της δείχνει ότι μεγάλο μέρος του ελληνικού τύπου παρουσίασε την εκστρατεία με τρόπο που απέκρυψε τη σοβαρότητα της στρατιωτικής κατάστασης και διατήρησε την προσδοκία επιτυχίας ακόμη και όταν η ελληνική θέση επιδεινώθηκε.¹²
Αυτό είναι σημαντικό επειδή η προπαγάνδα λειτουργούσε προς δύο κατευθύνσεις. Εξωτερικά, η ελληνική προπαγάνδα επιδίωκε να επηρεάσει ξένες κυβερνήσεις και την κοινή γνώμη. Εσωτερικά, οι ελληνικές εφημερίδες βοήθησαν στη διατήρηση της δημόσιας υποστήριξης για την Μικρασιατική εκστρατεία.
Οι δύο λειτουργίες ενίσχυαν η μία την άλλη. Μια κυβέρνηση θα μπορούσε να συνεχίσει να προβάλλει εδαφικές διεκδικήσεις σε διεθνές επίπεδο, διατηρώντας παράλληλα την εσωτερική εμπιστοσύνη μέσω ενός ελεγχόμενου ή πολιτικά ευθυγραμμισμένου Τύπου.
VII. Ο Βενιζέλος και η Συνδιάσκεψη Ειρήνης των Παρισίων
Ο Βενιζέλος έπαιξε προσωπικά κεντρικό ρόλο στη διεθνή εκστρατεία. Στη Διάσκεψη Ειρήνης του Παρισιού, η ελληνική διπλωματία επιδίωξε να εδραιώσει τις ελληνικές διεκδικήσεις σε εδάφη στη Θράκη, τη δυτική Ανατολία και αλλού. Η προπαγάνδα παρείχε την υποστηρικτική πολιτική αφήγηση.
Ο Κιτσίκης περιγράφει την ελληνική κυβέρνηση ως μια κυβέρνηση που λειτουργούσε ταυτόχρονα μέσω διπλωματικών και προπαγανδιστικών καναλιών. Στόχος ήταν να πειστούν οι Συμμαχικές δυνάμεις ότι η ελληνική εδαφική επέκταση αντιπροσώπευε την εφαρμογή της εθνικής αυτοδιάθεσης και όχι της αυτοκρατορικής κατάκτησης.13
Η εκστρατεία βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό σε δημογραφικά στοιχεία. Χρησιμοποιήθηκαν χάρτες και στατιστικά στοιχεία πληθυσμού για να παρουσιαστούν οι ελληνικές διεκδικήσεις ως αντικειμενικές και μετρήσιμες. Αυτό ήταν ιδιαίτερα σημαντικό στην περίπτωση της Σμύρνης και της δυτικής Ανατολίας.
Η εκστρατεία βασίστηκε επίσης στην πολιτική πρόσβαση. Οι Έλληνες εκπρόσωποι καλλιέργησαν σχέσεις με Βρετανούς και Γάλλους αξιωματούχους και προσπάθησαν να διασφαλίσουν ότι τα ελληνικά επιχειρήματα θα έφταναν σε ισχυρές προσωπικότητες προτού τα ανταγωνιστικά οθωμανικά και τουρκικά επιχειρήματα κυριαρχήσουν στη συζήτηση.
VIII. Ο Μπάζιλ Ζαχάρωφ και η ιδιωτική πολιτική επιρροή
Ο Μπάζιλ Ζαχάρωφ κατείχε μια ξεχωριστή θέση μέσα σε αυτό το δίκτυο.
Πλούσιος διεθνής έμπορος όπλων με εκτεταμένες διασυνδέσεις στη Βρετανία και τη Γαλλία, ο Ζαχάρωφ ήταν στενά συνδεδεμένος με την ελληνική υπόθεση. Ο Κιτσίκης αφιέρωσε σημαντική προσοχή στις δραστηριότητές του και στις σχέσεις του με προσωπικότητες όπως ο Ζωρζ Κλεμανσό και ο Ντέιβιντ Λόιντ Τζορτζ.14 Η σημασία του Ζαχάρωφ δεν ήταν απλώς οικονομική. Η αξία του για την ελληνική εκστρατεία έγκειται στην πρόσβασή του στις πολιτικές ελίτ.
Η έρευνα του Κιτσίκη υποστηρίζει ότι ο Ζαχάρωφ έπαιξε σημαντικό ρόλο στην απόφαση που οδήγησε στην έγκριση της ελληνικής κατοχής της Σμύρνης από τους Συμμάχους. Μια σύγχρονη κριτική του βιβλίου του Κιτσίκη τόνισε συγκεκριμένα τα αρχειακά του στοιχεία σχετικά με τον Ζαχάρωφ και την απόφαση να τεθεί η Σμύρνη υπό ελληνική στρατιωτική κατοχή.15
Αυτό καταδεικνύει τον ευρύτερο χαρακτήρα της ελληνικής εκστρατείας: η προπαγάνδα συνδυάστηκε με διπλωματία, άσκηση πίεσης, προσωπική επιρροή, οικονομικούς πόρους και πολιτική πρόσβαση.
IX. Η ελληνική απόβαση στη Σμύρνη, Μάιος 1919
Η ελληνική απόβαση στη Σμύρνη στις 15 Μαΐου 1919 μετέτρεψε τον αγώνα προπαγάνδας σε στρατιωτική και εδαφική σύγκρουση.
Της κατοχής είχαν προηγηθεί χρόνια διαφωνιών σχετικά με το μέγεθος και τον χαρακτήρα του ελληνικού πληθυσμού στη δυτική Ανατολία. Η ελληνική προπαγάνδα είχε καθιερώσει το δημογραφικό ζήτημα ως κεντρική δικαιολογία για την ελληνική επέμβαση.
Μόλις αποβιβάστηκαν οι ελληνικές δυνάμεις, το πολιτικό πρόβλημα άλλαξε. Η Ελλάδα έπρεπε πλέον να δικαιολογήσει μια πραγματική στρατιωτική κατοχή. Η ελληνική κυβέρνηση παρουσίασε την κατοχή ως απαραίτητη για την προστασία του ελληνικού πληθυσμού και τη διατήρηση της τάξης. Το νομικό καθεστώς της περιοχής παρουσιάστηκε επίσης με προσεκτικά κατασκευασμένο τρόπο. Οι ελληνικές αρχές υποστήριξαν ότι η κατοχή ήταν στρατιωτική και δεν κατάργησε αμέσως την οθωμανική κυριαρχία.16
Η πρώτη ημέρα της κατοχής παρόλα αυτά προκάλεσε βία. Η σύγχρονη ακαδημαϊκή έρευνα καταγράφει επιθέσεις με ελληνικά στρατεύματα και τοπικούς Έλληνες δρώντες εναντίον Οθωμανών στρατιωτών και Μουσουλμάνων και Εβραίων πολιτών. Η περιγραφή της κατοχής από τον Εμρέ Ερόλ τονίζει ότι η βία ξέσπασε σχεδόν αμέσως μετά την απόβαση.17
Η βία δημιούργησε μια θεμελιώδη αντίφαση για την ελληνική προπαγάνδα. Η κατοχή είχε δικαιολογηθεί ως μέσο προστασίας των αμάχων και επιβολής της τάξης, ωστόσο η ίδια η κατοχή προκάλεσε βία κατά των αμάχων.
X. Μητροπολίτης Χρυσόστομος και θρησκευτικός εθνικισμός
Ο Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος αντιπροσώπευε τη στενή σύνδεση μεταξύ του ελληνικού εθνικισμού και της θρησκευτικής εξουσίας.
Ο Χρυσόστομος είχε προηγουμένως διατελέσει Μητροπολίτης Δράμας, όπου είχε εμπλακεί στην πολιτική διαμάχη μεταξύ ελληνικών και βουλγαρικών εθνικών οργανώσεων. Αργότερα έγινε μια από τις πιο εξέχουσες ελληνικές πολιτικές προσωπικότητες στη Σμύρνη.¹⁸
Ο ρόλος του κατά την ελληνική απόβαση ήταν ιδιαίτερα συμβολικός. Ο Χρυσόστομος ευλόγησε τα ελληνικά στρατεύματα καθώς έμπαιναν στην πόλη.
Η σημασία ήταν πολιτική αλλά και θρησκευτική. Η ελληνορθόδοξη ιεραρχία παρουσίασε την άφιξη του ελληνικού στρατού ως ένα γεγονός που συνέδεε τη θρησκευτική ταυτότητα, την ελληνική εθνική ταυτότητα και την πολιτική κυριαρχία.
Οι μεταγενέστερες πολιτικές δηλώσεις του Χρυσόστομου συνέχισαν αυτό το μοτίβο. Η ρητορική του προσδιόρισε την ορθόδοξη κοινότητα, το ελληνικό έθνος, τον ελληνικό στρατό και το ελληνικό κράτος ως μέρη μιας ενιαίας εθνικής οντότητας.19
XI. Προπαγάνδα υπό την ελληνική κατοχή
Η προπαγάνδα συνεχίστηκε και μετά την κατοχή.
Το διαθέσιμο υλικό καταγράφει αναφορές για φήμες ότι οι Τούρκοι είχαν σφαγιάσει Έλληνες και περιγράφει τις δραστηριότητες Ελλήνων και Κυπρίων προσκόπων, ιερέων και προσωπικού του Ερυθρού Σταυρού στα κατεχόμενα εδάφη.²⁰
Οι ελληνικές αρχές επένδυσαν επίσης χρήματα στην προπαγάνδα. Μια πηγή ανέφερε ότι 250.000 οθωμανικές λίρες στάλθηκαν στις περιοχές Αϊδινίου και Ναζίλι για προπαγάνδα που υποστήριζε την ελληνική διοίκηση.²¹
Ο σκοπός δεν ήταν απλώς να πειστούν οι ξένες κυβερνήσεις. Η προπαγάνδα είχε επίσης ως στόχο να εδραιώσει τη νομιμότητα της ελληνικής κυριαρχίας στον πληθυσμό των κατεχόμενων εδαφών.
Συνεπώς, η ελληνική διοίκηση αντιμετώπιζε δύο ακροατήρια: τη διεθνή κοινότητα και τους κατοίκους της Ανατολίας.
XII. Προπαγάνδα και η Συνδιάσκεψη Ειρήνης των Παρισίων
Τα πολιτικά δίκτυα που δημιουργήθηκαν γύρω από τη Διάσκεψη Ειρήνης του Παρισιού παρέμειναν σημαντικά καθ’ όλη τη διάρκεια της κατοχής. Οι Έλληνες εκπρόσωποι καλλιέργησαν σχέσεις με σημαίνοντες πολιτικούς και αξιωματούχους των Συμμάχων. Το υλικό αναφέρεται συγκεκριμένα σε επαφές γύρω από τον Κλεμανσό και τον γραμματέα της διάσκεψης, Μ. Ντουτάστα.²²
Αυτές οι σχέσεις είχαν σημασία επειδή η εδαφική διευθέτηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δεν καθορίστηκε αποκλειστικά από στρατιωτικά γεγονότα. Πολιτικά επιχειρήματα, δημογραφικοί ισχυρισμοί, αναφορές για φρικαλεότητες και διπλωματικές πιέσεις επηρέασαν τον τρόπο με τον οποίο οι Συμμαχικές δυνάμεις ερμήνευσαν τις ανταγωνιστικές εδαφικές απαιτήσεις. Η ελληνική εκστρατεία, επομένως, επιδίωξε να δημιουργήσει μια αφήγηση πριν επιτευχθεί η τελική εδαφική διευθέτηση.
XIII. Η Τουρκική Αντιεκστρατεία
Η ελληνική προπαγάνδα αντιμετωπίστηκε από μια ολοένα και πιο οργανωμένη τουρκική αντιεκστρατεία. Οι Τούρκοι εθνικιστές απέρριψαν το επιχείρημα του ελληνικού δημογραφικού ζητήματος και παρουσίασαν την ελληνική κατοχή ως ξένη εισβολή. Οι οθωμανικές και τουρκικές εθνικιστικές δημοσιεύσεις τόνιζαν τη μουσουλμανική πλειοψηφία στην Ανατολία και προειδοποιούσαν ότι η ελληνική εδαφική επέκταση θα οδηγούσε στη διχοτόμηση της οθωμανικής πατρίδας.
Το έργο του Εμρέ Ερόλ καταδεικνύει ότι αυτή η σύγκρουση για την πολιτική ταυτότητα και το έδαφος ήταν ήδη βαθιά ριζωμένη στη δυτική Ανατολία πριν από το 1919.²³
Η προπαγανδιστική σύγκρουση δεν ήταν επομένως απλώς θέμα παρουσίασης πληροφοριών από την Ελλάδα και αντίδρασης της Τουρκίας στη συνέχεια. Και οι δύο πλευρές ανέπτυξαν αντικρουόμενες αφηγήσεις σχετικά με τον πληθυσμό, την κυριαρχία, την ιστορική νομιμότητα, τη βία και την εθνική αυτοδιάθεση.
Το σημαντικό σημείο είναι ότι η ελληνική προπαγάνδα απέκτησε ιδιαίτερη ισχύ στη διεθνή σκηνή επειδή η Ελλάδα κατάφερε να παρουσιάσει τα εδαφικά της αιτήματα με τη γλώσσα της εθνικής αυτοδιάθεσης και της χριστιανικής προστασίας.
XIV. Η κατάρρευση της ελληνικής θέσης, 1922
Η ελληνική στρατιωτική θέση κατέρρευσε το 1922. Η ήττα αποκάλυψε τους περιορισμούς της πολιτικής αφήγησης που είχε υποστηρίξει την Μικρασιατική εκστρατεία. Οι ελληνικές εφημερίδες συνέχισαν να παρουσιάζουν την στρατιωτική εκστρατεία θετικά, αλλά η τελική ήττα έκανε αυτή την αφήγηση ολοένα και πιο δύσκολη στη συνέχιση.
Η μελέτη του Εγγλέζου για τον ελληνικό τύπο καταδεικνύει πώς οι εφημερίδες είχαν δημιουργήσει μια εικόνα συνεχιζόμενης ελληνικής ισχύος ενώ η στρατιωτική κατάσταση επιδεινωνόταν.²⁴
Το αποτέλεσμα δεν ήταν απλώς μια στρατιωτική ήττα. Ήταν επίσης μια κατάρρευση του πολιτικού σχεδίου που είχε κατασκευαστεί γύρω από τη δημογραφική και ανθρωπιστική δικαιολόγηση της ελληνικής επέκτασης στην Ανατολία. Η ανταλλαγή πληθυσμών που ακολούθησε μεταμόρφωσε οριστικά τη δημογραφική δομή της Ελλάδας και της Τουρκίας.
XV. Προπαγάνδα μετά το 1922
Το τέλος της ελληνικής στρατιωτικής κυριαρχίας στην Ανατολία δεν έθεσε τέλος στην πολιτική χρήση του ζητήματος του ελληνικού πληθυσμού. Η ελληνική μειονότητα που παρέμεινε στην Κωνσταντινούπολη και το ευρύτερο ζήτημα των ελληνοτουρκικών σχέσεων συνέχισαν να έχουν πολιτική σημασία. Η μελέτη του Αλέξη Αλεξανδρή για την ελληνική μειονότητα στην Κωνσταντινούπολη παρακολουθεί αυτές τις σχέσεις από το 1918 έως το 1974 και καταγράφει την μεταβαλλόμενη πολιτική θέση της ελληνικής κοινότητας εντός της Τουρκίας.²5
Αυτή η μεταγενέστερη ιστορία δείχνει ότι το δημογραφικό ζήτημα παρέμεινε κεντρικό στις ελληνοτουρκικές σχέσεις ακόμη και μετά το τέλος της εδαφικής διαμάχης του 1919-1922.
Η πολιτική γλώσσα άλλαξε. Ο στόχος δεν ήταν πλέον απλώς η προσάρτηση της δυτικής Ανατολίας. Αντίθετα, η ελληνική διπλωματία επικεντρώθηκε ολοένα και περισσότερο στα δικαιώματα των μειονοτήτων, στην περιουσία, στην ανταλλαγή πληθυσμών, στους θρησκευτικούς θεσμούς και στην προστασία του εναπομείναντος ελληνικού πληθυσμού.
XVI. Η Κρίση του 1955
Τα γεγονότα του Σεπτεμβρίου 1955 αντιπροσώπευαν μια ακόμη σημαντική κρίση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Η ελληνική μειονότητα στην Κωνσταντινούπολη είχε ήδη αναδειχθεί σε κεντρικό ζήτημα στις σχέσεις μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Η πολιτική σημασία της κοινότητας εντάθηκε από το κυπριακό ζήτημα και από την επιδείνωση των ελληνοτουρκικών σχέσεων κατά τη δεκαετία του 1950.
Το διαθέσιμο υλικό περιγράφει την κορύφωση της ελληνικής προπαγάνδας κατά την περίοδο γύρω από την κρίση του 1955 και αναφέρεται σε μεταγενέστερα ελληνικά αιτήματα σχετικά με αποζημιώσεις για τον ελληνικό πληθυσμό της Ανατολίας.²⁶
Η σημασία αυτής της περιόδου έγκειται στη συνέχεια του πολιτικού πλαισίου. Το ζήτημα του ελληνικού πληθυσμού παρέμεινε ένα εργαλείο της διεθνούς διπλωματίας, ενώ οι ελληνικές πολιτικές αφηγήσεις συνέχισαν να παρουσιάζουν την προστασία των ελληνικών κοινοτήτων ως κεντρικό ζήτημα στις σχέσεις με την Τουρκία.
Η μελέτη του Αλεξανδρή παρέχει το απαραίτητο ευρύτερο πλαίσιο για την κατανόηση αυτής της περιόδου, εντοπίζοντας τη θέση της ελληνικής μειονότητας και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις κατά τη διάρκεια του εικοστού αιώνα.²⁷
Σύναψη
Η ελληνική προπαγάνδα εξελίχθηκε σταδιακά από τα θρησκευτικά και εκπαιδευτικά δίκτυα του δέκατου ένατου αιώνα σε ένα εξελιγμένο διεθνές πολιτικό σύστημα.
Η αρχική του βάση ήταν πολιτιστική. Θρησκευτικές εκδόσεις, σχολεία, εκκλησίες και εκπαιδευτικά ιδρύματα στην ελληνική γλώσσα συνέβαλαν στην εδραίωση μιας ελληνικής εθνικής ταυτότητας μεταξύ των ορθόδοξων κοινοτήτων που ζούσαν εκτός του ελληνικού κράτους. Η Κρήτη παρείχε ένα πρώιμο παράδειγμα του πώς η χριστιανική θυματοποίηση και η εθνική απελευθέρωση μπορούσαν να συνδυαστούν για να δικαιολογήσουν την εδαφική αλλαγή.
Στις αρχές του εικοστού αιώνα, τα δημογραφικά επιχειρήματα είχαν αποκτήσει κεντρική θέση. Οι ελληνικές πολιτικές οργανώσεις παρουσίαζαν ολοένα και περισσότερο τα οθωμανικά εδάφη ως ελληνικά μέσω χαρτών, στατιστικών στοιχείων πληθυσμού, ιστορικών επιχειρημάτων και ισχυρισμών σχετικά με την πολιτιστική και θρησκευτική ταυτότητα των τοπικών πληθυσμών.
Μετά το 1918, το σύστημα έγινε διεθνές και συστηματικό. Ο Βενιζέλος κατάλαβε ότι οι διπλωματικές διαπραγματεύσεις από μόνες τους δεν επαρκούσαν. Ως εκ τούτου, η Ελλάδα δημιούργησε ένα δίκτυο προπαγάνδας που εκτεινόταν στο Λονδίνο, το Παρίσι και άλλες δυτικές πρωτεύουσες. Πολιτικές επιτροπές, εφημερίδες, ακαδημαϊκοί, δημοσιογράφοι, θρησκευτικοί ηγέτες και πλούσιοι ιδιώτες υποστηρικτές συνέβαλαν όλοι στην εκστρατεία.
Η εκστρατεία έφτασε στο αποφασιστικό της σημείο το 1919. Η ελληνική προπαγάνδα είχε καθιερώσει το δημογραφικό και ανθρωπιστικό επιχείρημα για την ελληνική επέμβαση στη δυτική Ανατολία. Όταν τα ελληνικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν στη Σμύρνη, η κατοχή μπορούσε επομένως να παρουσιαστεί ως προστασία ενός εγκατεστημένου ελληνικού πληθυσμού και όχι ως εδαφική επέκταση.
Η επακόλουθη βία κατέδειξε την αντίφαση μεταξύ της ανθρωπιστικής δικαιολόγησης της κατοχής και των πραγματικοτήτων της στρατιωτικής κυριαρχίας. Η κατοχή προκάλεσε βία εναντίον Μουσουλμάνων και Εβραίων πολιτών, καθώς και οθωμανικών στρατευμάτων, ενώ οι ελληνικές αρχές συνέχισαν να υπερασπίζονται την πολιτική νομιμότητα της παρουσίας τους.
Η ελληνική προπαγανδιστική εκστρατεία τελικά απέτυχε να εξασφαλίσει τον μόνιμο ελληνικό έλεγχο της δυτικής Ανατολίας. Η στρατιωτική ήττα του 1922 έθεσε τέλος στο εδαφικό σχέδιο. Δεν έθεσε, ωστόσο, τέλος στις πολιτικές αφηγήσεις που είχαν αναπτυχθεί γύρω από αυτό.
Οι δημογραφικές, ανθρωπιστικές, θρησκευτικές και ιστορικές διαμάχες συνέχισαν να διαμορφώνουν τις ελληνοτουρκικές σχέσεις καθ’ όλη τη διάρκεια του εικοστού αιώνα. Η ελληνική μειονότητα στην Κωνσταντινούπολη, η κυπριακή διαμάχη, οι διεκδικήσεις περιουσίας και η κρίση του 1955 έγιναν όλα μέρος μιας μακρύτερης πολιτικής ιστορίας στην οποία ο πληθυσμός και η εθνική ταυτότητα παρέμειναν στο επίκεντρο.
Η ελληνική προπαγάνδα δεν ήταν επομένως ένα προσωρινό φαινόμενο εν καιρώ πολέμου. Ήταν ένα μακροπρόθεσμο πολιτικό εργαλείο. Λειτουργούσε μέσω της εκπαίδευσης, της θρησκείας, των εφημερίδων, των δημογραφικών στατιστικών, των χαρτών, της διπλωματίας, του λόμπινγκ, των ακαδημαϊκών δικτύων και της ιδιωτικής πολιτικής επιρροής. Το σημαντικότερο επίτευγμά της δεν ήταν η μόνιμη εδαφική επέκταση της Ελλάδας στην Ανατολία, η οποία τελικά απέτυχε, αλλά η δημιουργία μιας ισχυρής διεθνούς αφήγησης μέσω της οποίας οι ελληνικές εδαφικές διεκδικήσεις μπορούσαν να παρουσιαστούν ως υπεράσπιση ενός απειλούμενου εθνικού πληθυσμού.
Σημειώσεις
- Δημήτρης Κιτσίκης, Yunan Propagandası , μτφρ. Hakkı Devrim (Κωνσταντινούπολη: Meydan Neşriyat, 1964), συζήτηση του αιδεσιμότατου J. Brewer και η διανομή των ελληνόφωνων εκδόσεων της Βιβλικής Εταιρείας στην Οθωμανική Ανατολία.
- Αντιγόνη Ηρακλειδού, Αυτοκρατορικός Έλεγχος στην Κύπρο: Εκπαίδευση και Πολιτική Χειραγώγηση στη Βρετανική Αυτοκρατορία (Λονδίνο: IB Tauris, 2017). Η μελέτη της Ηρακλειδού συζητά τον πολιτικό ρόλο της ελληνικής εκπαίδευσης στην Κύπρο και την ανησυχία της βρετανικής διοίκησης για την ελληνική πολιτική επιρροή.
- Ηρακλειδού, Αυτοκρατορικός έλεγχος στην Κύπρο .
- Κιτσίκης, Γιουνάν Προπαγάνδαση .
- Κιτσίκης, Γιουνάν Προπαγάνδαση .
- Δημήτρης Κιτσίκης, Propagande et pressions en politique internationale: La Grèce et ses revendications à la Conférence de la paix (1919–1920) (Παρίσι: Presses Universitaires de France, 1963), 537 σελ. Οι όροι του βιβλίου που αναφέρονται συγκεκριμένα, τα περιεχόμενα του βιβλίου, τα περιεχόμενα του βιβλίου, τα περιεχόμενα και τα ευρετήρια προπαγάνδας, Λονδίνου και Βενιζέλου.
- Emre Erol, Η Οθωμανική Κρίση στη Δυτική Ανατολία: Η Μπελ Επόκ της Τουρκίας και η Μετάβαση σε ένα Σύγχρονο Έθνος-Κράτος (Λονδίνο: IB Tauris, 2016), 336 σελ.
- Κιτσίκης, Propagande et pressions en politique internationale . Η μελέτη βασίστηκε εκτενώς σε ελληνικά διπλωματικά αρχεία της περιόδου 1918-1923.
- Maurice Baumont, κριτική του Δημήτρη Κιτσίκη, Propagande et pressions en politique internationale , Le Monde , 16 Ιανουαρίου 1964. Ο Baumont περιγράφει συγκεκριμένα τη χρήση βιβλίων, φυλλαδίων, άρθρων, στατιστικών, χαρτών, εφημερίδων και ταινιών.
- Richard Clogg, Anglo-Greek Attitudes: Studies in History (Λονδίνο: Palgrave Macmillan, 2000), ιδίως το κεφάλαιο 4, «Ο «ευφυής ενθουσιασμός» του Δρ. Burrows και το «ακόρεστο μίσος» του Καθηγητή Toynbee», 36–59.
- Κιτσίκης, Propagande et pressions en politique internationale .
- Γεωργία Εγγλέζου, Τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και οι συνέπειές του: Ο αθηναϊκός τύπος και η Μικρασιατική κρίση (Λονδίνο: IB Tauris, 2009), 261 σελ.
- Κιτσίκης, Propagande et pressions en politique internationale . Το βιβλίο εξετάζει συγκεκριμένα την ελληνική προπαγάνδα και την πίεση κατά τη Διάσκεψη Ειρήνης στο Παρίσι.
- Κιτσίκης, Propagande et pressions en politique internationale . Ο Μπάζιλ Ζαχάρωφ είναι μια από τις σημαντικότερες προσωπικότητες του βιβλίου.
- Baumont, κριτική του Κιτσίκη, Propagande et pressions en politique internationale . Ο Baumont δηλώνει ότι ο Κιτσίκης χρησιμοποίησε προηγουμένως απρόσιτα ελληνικά διπλωματικά αρχεία και προσδιορίζει την επιρροή του Ζαχάρωφ στην απόφαση που αφορούσε τη Σμύρνη.
- Κιτσίκης, Γιουνάν Προπαγάνδαση .
- Erol, Η Οθωμανική Κρίση στη Δυτική Ανατολία . Η αφήγηση του Erol για την απόβαση της 15ης Μαΐου 1919 περιγράφει το ξέσπασμα βίας στην οποία συμμετείχαν ελληνικά στρατεύματα, ντόπιοι Έλληνες, Οθωμανοί στρατιώτες και πολίτες.
- Κιτσίκης, Γιουνάν Προπαγάνδαση .
- Βλέπε επίσης τη συζήτηση για την εθνικιστική ρητορική του Χρυσόστομου στη σύγχρονη ακαδημαϊκή έρευνα για τη Σμύρνη και τον ελληνικό εθνικισμό.
- Κιτσίκης, Γιουνάν Προπαγάνδαση .
- Κιτσίκης, Γιουνάν Προπαγάνδαση .
- Κιτσίκης, Γιουνάν Προπαγάνδαση .
- Ερόλ, Η Οθωμανική Κρίση στη Δυτική Ανατολία .
- Εγγλέζου, Τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και οι συνέπειές του .
- Αλέξης Αλεξανδρής, Η Ελληνική Μειονότητα της Κωνσταντινούπολης και οι Ελληνοτουρκικές Σχέσεις, 1918–1974 (Αθήνα: Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, 1983), 391 σελ.
- Δημήτρης Κιτσίκης, Yunan Propagandası .
- Αλεξανδρής, Η Ελληνική Μειονότητα της Κωνσταντινούπολης και οι Ελληνοτουρκικές Σχέσεις, 1918–1974 . Μια δεύτερη έκδοση εκδόθηκε στην Αθήνα το 1992.
Βιβλιογραφία
Αλεξανδρής, Αλέξης. Η Ελληνική Μειονότητα της Κωνσταντινούπολης και οι Ελληνοτουρκικές Σχέσεις, 1918–1974 . Αθήνα: Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, 1983. 2η έκδοση, 1992.
Clogg, Richard. Αγγλοελληνικές Στάσεις: Μελέτες στην Ιστορία . Λονδίνο: Palgrave Macmillan, 2000.
Εγγλέζου, Γεωργία. Τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και οι συνέπειές του: Ο αθηναϊκός τύπος και η Μικρασιατική κρίση . Λονδίνο: IB Tauris, 2009.
Erol, Emre. Η Οθωμανική Κρίση στη Δυτική Ανατολία: Η Belle Époque της Τουρκίας και η Μετάβαση σε ένα Σύγχρονο Έθνος-Κράτος . Λονδίνο: IB Tauris, 2016.
Ηρακλειδού, Αντιγόνη. Αυτοκρατορικός έλεγχος στην Κύπρο: Εκπαίδευση και πολιτική χειραγώγηση στη Βρετανική Αυτοκρατορία . Λονδίνο: IB Tauris, 2017.
Κιτσίκης, Δημήτρης. Propagande et pressions en politique internationale: La Grèce et ses revendications à la Conférence de la paix (1919–1920) . Παρίσι: Presses Universitaires de France, 1963.
Κιτσίκης, Δημήτρης. Προπαγάνδα Γιουνάν . Μετάφραση Hakkı Devrim. Istanbul: Meydan Neşriyat, 1964. Μεταγενέστερη έκδοση, Istanbul: Kaynak Kitaplar, 1974.
Σταυρίδης, Σταύρος Τ.Ο Ελληνοτουρκικός Πόλεμος 1919–23: Μια οπτική του Αυστραλιανού Τύπου. Piscataway, Νιου Τζέρσεϊ: Gorgias Press, 2008.
