Gjatë qëndrimit tim në Kosovë, pata kënaqësinë të merrja pjesë në zbulimin e një pllake përkujtimore kushtuar Gjekë Stanishës së Koshutanit (Rugova), të ngritur nga pasardhësit e tij – populli i Koshutanit.
Për ne, pasardhësit e familjeve Koshutan, kjo pllakë ka një rëndësi të veçantë: ajo nderon paraardhësit tanë dhe ruan lidhjen me rrënjët tona. Në të njëjtën kohë, na kujton përgjegjësinë tonë për t’ua përcjellë historinë, qëndrueshmërinë dhe sakrificat e paraardhësve tanë brezave të ardhshëm.
Sipas mbishkrimit në pllakë dhe detajeve nga libri Rugova kreshnike dhe e kaluara e saj historike (Rugova heroike dhe e kaluara e saj historike) nga Fazli Sh. Muriqi – i njohur edhe si Bajraktari – Gjekë Stanisha mbahet mend si një nga figurat e hershme të rezistencës së Rugovës kundër sundimit osman. Rrëfimet gojore të transmetuara brez pas brezi tregojnë për refuzimin e tij për t’u nënshtruar, kapjen dhe ekzekutimin e tij të menjëhershëm, si dhe mohimin e një varrimi dinjitoz.
Mirënjohja shkon për të gjithë ata që punuan për ngritjen e kësaj pllake dhe për të ruajtur kujtesën historike të Koshutanit, Rugovës. Më poshtë janë disa fotografi nga ceremonia e zbulimit dhe fragmente nga libri i lartpërmendur.
Në pllakë shkruhet:
“Këtu, në këtë vend, prehen eshtrat e Gjekë Stanishës së fisit Koshutanit, burrit heroik të Rugovës, i cili në shekullin e 17-të mori armët me guxim kundër Perandorisë Osmane. Për këtë, atij iu pre koka nga këta shtypës barbarë dhe iu ekzekutua pa mëshirë, pasi nuk lejuan që të varrosej në varreza.
Ai u varros pa ceremoni, pa pjesëmarrjen e familjes së tij, me qëllim fshirjen e ekzistencës së tij fizike, si dhe të kujtesës së tij historike.
Pllaka përkujtimore u ngrit nga: Pasardhësit – Koshutanasit (pasardhësit e fisit Koshutani).
Transkriptuar:
“Një biografi e shkurtër e figurave më të njohura të së kaluarës së Rugovës”
Meqenëse populli i Rugovës ishte aktiv dhe i njohur për trimërinë e tij në luftë gjatë gjithë historisë së tij, ia vlen t’i paraqesim këtu. Figurat më të njohura të përmendura më poshtë gjithashtu dëshmojnë për këtë. Ky është vetëm një përmbledhje e shkurtër e shumë luftërave dhe betejave në të cilat ata morën pjesë, si dhe sakrificave të shumta që bënë. Unë besoj se ka shumë gjëra që mbeten të pathëna për bëmat e tyre, të cilat ishin kaq domethënëse.
Këto biografi janë gjithashtu të paplota sepse Rugova pati shumë luftëtarë të tjerë të guximshëm që derdhën gjak dhe sakrifikuan veten. Prandaj, fillimisht kërkova informacion nga veprat e tyre dhe nga anëtarët e familjeve të tyre.
Gjekë Stanisha
Gjekë Stanisha i Koshutanit lindi afërsisht 300-350 vjet më parë. Ai ishte djali i Pren Martinit, djalit të Martin Kolës, djalit të Kolë Gjonit. Sipas rrëfimeve gojore, Preni kishte jetuar në Rugovë që në atë kohë.
Studiues të tillë si Dr. Zymer Neziri, Petrit Imami, Frok Zekiqi, At Agustin (Zef) Valentini dhe Dom Nikë Ukgjini kanë diskutuar mbi vendbanimet e përsëritura të Rugovës dhe lëvizjet e fisit Kelmendi gjatë shekujve të shtatëmbëdhjetë dhe tetëmbëdhjetë. Studimet e tyre përshkruajnë migrimet nga malësitë në veri të Shkodrës përmes Peshtërit dhe Rugovës, dhe deri në Bosnjë dhe Kroaci, duke ndjekur vendbanimet e paraardhësve të tyre ilirë.
Mbi këtë bazë, autori arrin në përfundimin se Gjekë Preni (Stanisha) ishte ndër ata që u kthyen në vendbanimet e paraardhësve të tij, pasi ata ishin zhvendosur me forcë nga Rugova.
Ngjarje të ngjashme ndodhën në vitin 1919 dhe përsëri në vitin 1999. Megjithatë, banorët e Rugovës heroike u kthyen në këtë rajon të lashtë, i cili, sipas autorit, kishte qenë gjithmonë i banuar nga shqiptarë.
Sipas rrëfimeve gojore, Gjekë Stanisha u kthye me të vëllanë. Halil Cuka, profesor i historisë nga vëllazëria Muriqi, i cili tani jeton në Haxhaj, thotë se banorët e këtij fshati e kanë prejardhjen nga Marashi dhe djemtë e tij: Lekë Marashi, Lulë Marashi dhe Currash (Çuk) Marashi. Vëllai i Gjekës ishte pra Marash Preni.
Gjekë Stanisha jetoi për një kohë në Bogë së bashku me vëllanë e tij. Pas një kohe, ata u ndanë, Gjeka u zhvendos në Koshutan, ndërsa Marashi…
“Fazli Sh. Muriqi-alias Bajraktarı
kalon nëpër Haxhaj. Gjeka ishte i zënë me fermën e bagëtive ku kishte mbi një mijë (1000) dele, dhe kafshë të tjera, për të cilat Koshutani iu përgjigj shumë mirë me hapësirën që kishte nga Dromodoli, i cili dikur quhej Dromodoli i Maleve, që do të thotë se edhe para kësaj ai shfrytëzoi malet mbi Shkodër.
Ata zotëronin kullotat e Rugovës për bagëtinë. Gjekë Stanisha, përveç Dromodolit, zotëronte edhe Hajlën e Koshutanit dhe një pjesë të atij mali, që tani quhet Hajlë e Vranocit. Edhe Gjeka gjatë dimrave udhëtonte në rajone të tjera në vende më të ngrohta për të ushqyer bagëtinë e tij më lehtë. Gjeka, me punën e tij si bari bagëtish, u bë shumë i njohur si njeri i pasur. Ai kishte shumë punëtorë (punëtorë me rrogë).
Qeveria osmane i shtypte fshatarët me taksa të rënda, veçanërisht ata të pasur, deri në atë pikë sa i detyroi ata të pranonin tokën që përdornin jo si pronë të tyren, por si pronë të Perandorit.
Autori i librit në varrin e Gjekë Stanishës, pranë spitalit të mushkërive në Pejë.
Kështu ndodhi në atë kohë kur Kadia, siç e quanin në atë kohë, administratori i taksave, kishte shkuar në Koshutan Stanisha të Gjekës me një numër të madh zyrtarësh për të kërkuar taksat dhe i kishte kërkuar Gjekës të thoshte që kur të pyeste se kujt i përkiste kjo tokë, ai duhej të përgjigjej se kjo tokë i përkiste zotit dhe mbretit.
Gjekë Stanisha nuk e kishte pranuar këtë, ndoshta ishin dhuna dhe pushtimet që perandoria po ushtronte mbi shqiptarët në përgjithësi, dhe kelmendasit në veçanti, që bënë që Gjekë Stanisha të mos përgjigjej sipas vullnetit të qeverisë dhe Kadisë, por në vend të asaj përgjigjeje. Gjeka i thotë se kjo tokë i përket Zotit dhe Gjekë Stanish Rugovaliut.
Pas kësaj përgjigjeje, e cila nuk i pëlqeu Kadijes, filloi lufta, ku nizamët u përpoqën ta arrestonin Gjekën, gjë që ai nuk e pranoi dhe filloi luftën me ta, ku përveç bijve të tij, u urdhëroi punëtorëve (trogtarëve) të sekuestronin armët, ato që kishin në atë kohë, ku arritën të shkatërronin pothuajse të gjithë ushtrinë që kishin vetëm Kadija dhe Kadija. Sipas
RUGOVA KRESHNIKA DHE E KALUARA HISTORIKE
Gëzim Shabi i tregon varrin e Gjekë Stanishës autorit-pasardhës të Gjekës
Sipas Halil Ukës nga Koshutani, gjatë këtyre betejave, Gjekë Stanisha erdhi edhe për të ndihmuar familjen Nicaj nga Reka e Allagës, një familje gjithashtu e pasur dhe shumë e afërt sepse Nicaj ishin në Pasëhajle. Me sa duket, kjo familje atëherë ishte shpërndarë dhe tani jeton në Sibofe.
Që atëherë, sipas Halilit, ka mbetur që Kelmendi nuk po lufton, por po lufton vendi, ku Kadia pati gati 100 të vrarë, nizam, vendi ku u vra Kadia nga Gjekë Stanisha, i cili atëherë dhe sot quhet Guri i Kadisë në majë të fshatit ku veronte Gjeka, tani në Kodër të Lekajve (Lekiqe). Që nga ajo kohë, Gjekë Preni merr epitetin Gjekë Stanisha meqenëse kjo ndodhi pikërisht në Dbane (Stane) dhe sepse u bë me kërkesë të qeverisë turke, të cilën Gjeka nuk e dinte fare.
Meqenëse ishte shumë i kërkuar nga qeveria, ai tani nuk e përdor qytetin e Pejës për asgjë, ai kishte krijuar lidhje me Ganiqët e Rozhajës (Tregovishtës), të cilët kishin biznesin e tyre që furnizonin kripë, për të cilën Gjeka kishte shumë nevojë për bagëti. Rruga më e afërt për në Tregovishtë e çonte Gjekë Stanishën nga fshati Pepaj, pastaj Hajle, ku Gjeka merrte kripë dhe gjëra të tjera për nevojat personale që paketoheshin në atë kohë.”
“Fazli Sh. Muriqi-alias Bajraktari
Sipas të dhënave gojore, pas disa vitesh kërkimi nga Pashai i Pejës dhe qeveria osmane, Gjeka, me dy djem dhe tre punëtorë (rogar), kishte shkuar në Tregovishtë për të marrë sendet e lartpërmendura. Gjatë kthimit, rrugës për në Haile të Pepajve (tani quhet Hajlë i Keqe), një grua nga familja Pepajve e familjes Despotajve kishte takuar Gjeka Stanishën dhe i kishte dhënë një fëmijë për t’ia prerë flokët dhe për ta bërë kumbar. Ky akt ishte përgatitur nga Pashai i Pejës, nëpërmjet këtyre mercenarëve, në të cilët bie Gjeka Stanisha.
Pasi Greka ia kishte marrë flokët fëmijës, ai kishte hyrë dhe si i tillë, tani si Kumbar, iu desh të qëndronte atje për një natë. Dy djemtë dhe punëtorët që Gjeka kishte me vete e shoqëruan për në shtëpi dhe ai vetë u ndal te Kumbari, i cili ia hëngri kokën.
Kumbari, përkatësisht familja Despota nga Pepaj, në të njëjtën kohë e njoftoi Pashain në Pejë se Gjeka Stanisha ishte në një festë me këtë familje dhe nëse doni ta kapni, urdhërojeni të jetë këtu. E gjithë kjo, sipas informacioneve gojore, ishte përgatitur dhe se tani i vetmi veprim në fjalë ishte veprimi për të kapur Gjeka Stanishën, të cilin nuk kishin arritur ta bënin për shumë vite.
Pasi rrethimi u krye gjatë natës, në agim, ushtria turke trokiti në derën e Despotës së Pepajve, duke i kërkuar që ta hapte derën për një bastisje. Meqenëse shtëpitë ishin të vogla në atë kohë dhe pjesa e poshtme përdorej për bagëti, ato kishin edhe një hyrje dhe një dalje nga brenda, kështu që i sugjeruan Gjekës që të zbriste nga ajo hyrje dhe dalje dhe meqenëse ajo hyrje nuk ishte e zënë nga armët, ai zbriti aty ku e prisnin ushtarët, të cilët e kapën të gjallë dhe menjëherë e shoqëruan në Pejë.
Kur Pashai i Pejës mori lajmin për kapjen e Gjekë Stan-ishës dhe sjelljen e tij në Pejë, Pashai urdhëroi që ai të ekzekutohej menjëherë pa u takuar me të, sepse siç kishte thënë vetë Pashai, kur ta takonim, duhet ta falnim sepse burra të tillë trima në raste të tilla kur nuk mund të vriteshin, sipas etikës dhe traditës, duhet të falen. (Isa Elez Muriqi na tregon informacione të marra nga i ati dhe të tjerë).
Pra, në Pejë, Gjekë Stanish Rugovalia ekzekutohet nga qeveria osmane, në krye të qytetit, tani mbi gjimnazin Bedri Pejani, në Spitalin e vjetër të Mushkërive, ku ishin varrezat e qytetit, prandaj mendohej se do ta varrosnin menjëherë. Por Gjekë Stanishën e dënojnë edhe kur ka vdekur dhe nuk e lënë as në mes të varrezave, e varrosin në periferi të varrezave, gjë që edhe ndodhi. Varri i tij ndodhet në hyrje të Spitalit të Mushkërive, ku prehen eshtrat e tij edhe sot e kësaj dite.
RUGOVA KRESHNIKA DHE E KALUARA HISTORIKE
Autori i librit, në vendin ku është varrosur Gjekë Stanisha, duke i treguar varrin Gëzim Shabit të familjes Despota, babai i të cilit e kishte rregulluar gjithmonë varrin dhe u kishte lënë testament pasardhësve të tij për t’i treguar vendin e varrit – arsyeja ishte se ai ndihej i prekur, pasi paraardhësit e tij i kishin zënë pritë Gjekë Stanishës.
Gjekë Stanisha, i cili konsiderohet i pari që u vendos në Koshutan, la pas katër djem; Dedën, Lekën, Lucin dhe Palin. Ai la pas edhe një vajzë, apo motër? Sot Koshutani ka katër vëllazëri; Kurt-Deda-jve. Lekajve, Lucajve dhe Palajve. Në Koshutan jetonte edhe vëllazëria Regjiq-Regjajve. Tani numri i banorëve të Koshutanit, pasardhës të Gjekë Stanishës, është i shumtë dhe ata janë të shpërndarë kudo në Pejë dhe vende të tjera përreth dhe në të gjithë Dukagjin dhe më gjerë në diasporë. Pasardhësit e Gjekë Stanishës, Koshutanët, ishin ndër trimat më të famshëm të Rugovës, si; Sali Jaha, Zhujë Selmani, Kadri e Hysen Bajri, Zeka i Sykut, Kajë Shabanja, Mustaf Isufi, Sak Faslia, Rizë Zymeri e shumë e shumë të tjerë, shumica e të cilëve u flijuan për lirinë e këtyre trojeve pel-lazgo-lliro-dardane.
SALI JAHA
Sali Jaha lindi në vitin 1803, në Koshutan të Rugovës. Ai është djali i Jahë Haxhiës, Haxhi Kurtit, nga familja Kurt-Dedaj. Ai rrjedh nga një familje, një nga më të famshmet në Rugovë, jo vetëm nga Sali Jaha, por edhe më parë. Rreth viteve 1760, në luftën kundër malazezëve, dy xhaxhallarët e Salihit u vranë; Shpend dhe Kadri Kurti. Ishte fillimi i shekullit të 19-të, kur Rugova u prek nga një epidemi e rëndë, ku ekzistonte rreziku që e gjithë Rugova të shkatërrohej.”
